In een onregelmatige serie onderzoekt de Volkskrant het opmerkelijke popculturele jaar 1999: het jaar van de millenniumbug, Britney versus Christina, de Naked Chef en The Sopranos. En, zoals blijkt in aflevering één, misschien wel het beste filmjaar uit de geschiedenis.
Wie op zoek gaat naar het beste, of nee, het interessantste, of nee, het belangrijkste jaar in de popcultuur, komt terecht in een discussie die nooit een winnaar zal krijgen. De discussie ís het punt, niet ongelijk aan eeuwige debatten over het beste voetbalteam uit de geschiedenis. Maar sommige jaren lijken een groter soortelijk gewicht te hebben. Geen wonder dat we de blik op 1999 richten, het enige fin de siècle, nee, fin de millennium dat velen van ons live hebben meegemaakt, dit jaar een kwarteeuw geleden.
In de recente documentaire Time Bomb Y2K (HBO Max), over de aanloop naar een jaarwisseling waarin de zogenoemde millenniumbug de wereld zou platleggen, valt op hoe de eerste schaduwen vallen over het optimisme over de komst van het internet in ons leven. Die millenniumbug, hoe zat dat ook alweer? In computercodetaal werd, om ruimte te besparen, elk jaartal met twee cijfers geschreven. En dus zou op 31 december 1999 om middernacht de 99 veranderen in 00. En dan? Niemand die het wist, maar het was de perfecte voedingsbodem voor dreigende toekomstfantasieën van, over het algemeen, survivaltypes of doomsday preppers, die alvast handenwrijvend in hun kelders waren gaan zitten tussen de voorraden gevriesdroogd voedsel in afwachting van het einde der tijden, of het uitvallen van de vaatwasser.
Over de auteur
Mark Moorman is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series, fotografie en populaire cultuur.
De documentaire haalt veel van haar charme uit archiefbeelden uit de tweede helft van de jaren negentig. Een futuristisch-optimistisch wereldbeeld overheerst, dat inmiddels ruimschoots door de tijd is ingehaald. Een paar jaar voor 1999 werd nog gesproken over de ‘informatiesupersnelweg’ waarmee we klaar waren voor wereldvrede: eindelijk toegang tot én begrip voor elkaars standpunten. Het jaar 1999 werd tegelijk gekenmerkt door overschatting van de zegeningen van een nieuwe tijd, alsof in de jaren nul de toekomst dan eindelijk kon beginnen. Vliegende auto’s konden niet lang op zich laten wachten.
Moeilijk te zeggen hoe dit wereldbeeld, ook nog eens van 25 jaar afstand bekeken en samengevat, uiteindelijk doorsijpelt in de cultuur, maar duidelijk is dat 1999 een topfilmjaar was, met een groot aantal titels die eigenlijk steeds geliefder zijn geworden. Het is niet zo dat 1998 of 2000 niets voorstelden, maar in ’99 kwam er wel heel veel samen. Het beste filmjaar ooit? Daarvoor zijn echt veel kandidaten te vinden, verschuivend per generatie, die allemaal hun favorieten meenemen.
Hoe gaan we bijvoorbeeld over 25 jaar terugkijken op 2023? Kijk eens naar de genomineerden voor beste film bij de Oscars 2024: American Fiction, Anatomy of a Fall, Barbie, The Holdovers, Killers of the Flower Moon, Maestro, Oppenheimer, Past Lives, Poor Things, The Zone of Interest. Het maakt 2023 op zijn minst een jaar dat voortaan in een adem wordt genoemd met 1939 (Gone with the Wind, Mr. Smith Goes tot Washington en The Wizard of Oz) en 1975 (Jaws, Barry Lyndon, Nashville, Dog Day Afternoon en One Flew Over the Cuckoo’s Nest). En even een persoonlijke noot. Ik staar naar die bijna levensveranderende titels van 1975, ook wel het jaar dat ik als 15-jarige voor het eerst zelf naar elke film in de buurt ging. Geen wonder dat ik hiermee een diepe band voel, die heel anders ligt bij het filmjaar 1999, toen ik al jaren als filmrecensent werkzaam was.
Zat er iets in het water in deze jaren, was het een generatiewisseling of een technologierevolutie, hing er een wereldoorlog in de lucht of richtten we ons op na een pandemie? Of begon er een nieuw millennium met alle hoop en vrees voor dat curieuze en ongrijpbare jaartal dat op middernacht dan toch voor iedereen werkelijkheid werd? De klok sloeg. De nieuwe eeuw begon. Alles ging verder.
Office Space (Mike Judge, met Ron Livingston, Jennifer Aniston)
Het is een van die films die met het verstrijken der tijd groeit in reputatie, als een cultfilm voor kantoorwerkers. En nee, het was zeker niet de eerste werkplekkomedie. Denk aan Nine to Five (1980) of Working Girl (1988). Het was ook niet de eerste film over een man met een kantoorbaan die doordraait: zie Falling Down uit 1993. Maar Office Space richtte een droogkomisch monument op voor een nieuwe menssoort die in de jaren negentig was ontstaan: de techwerker. In deze satire volgen we softwareprogrammeurs van het bedrijf Initech uit Texas. Naast hun abstracte en geestdodende werk zijn ze vooral bezig met het eindeloos ondermijnen van de hiërarchie in het bedrijf en met stil en minder stil verzet tegen het leven in de kantoorcabine (cubicle).
Twee jaar na Office Space ging de eerste aflevering van de (Britse) serie The Office in première (2001) en toen was het hek van de dam. De wereld onder het systeemplafond bleek de perfecte achtergrond voor elke denkbare machtsstrijd, met werk dat steeds abstracter werd. Weten we van de mensen in The Office dat ze een regionaal kantoor (in Slough) zijn van een bedrijf dat handelt in papier, de kantoorwerkers in de serie Severance (2022) weten zelf niet meer wat ze aan het doen zijn, in hun zoektocht naar ‘verdachte’ cijferreeksen. Het kantoorgenre kende in 2023 een voorlopig hoogtepunt met de Netflix-animatieserie Carol & the End of the World, waarin een accountantsafdeling een toevluchtsoord wordt tijdens Armageddon.
Fight Club (David Fincher, met Brad Pitt, Edward Norton)
Hoewel we weten dat de eerste regel van Fight Club is dat we het niet over Fight Club mogen hebben, gaan we het toch even over Fight Club hebben. Net als Office Space een film over een gefrustreerde kantoorwerker (Norton), die bij de eerste uitbreng geen hit werd, maar die inmiddels als een van de grootste cultfilms uit de jaren negentig wordt gezien. Onverwerkte masculiene agressie wordt gekanaliseerd in de illegale vechtclub uit de titel, waarbij het beukwerk slechts het begin is van een opstand tegen Het Systeem. Het Systeem, dat was nogal een dingetje in 1999. De film staat stilistisch nog steeds overeind en is inmiddels zo ingeslepen in de cultuur dat in de komedie Bottoms (2023) een ‘fight club’ voor meisjes op Rockbridge Falls High School een volstrekt vanzelfsprekende verwijzing was. Dat het doel hier niet de omverwerping was van de bestaande orde, maar de verovering van een stel cheerleaders, droeg alleen maar bij aan de pret.
The Matrix (de Wachowski’s, met Keanu Reeves, Laurence Fishburne)
Rode pil of blauwe pil? Zeg het maar. De Wachowski’s konden in 1999 niet bevroeden dat ze met de legendarische scène uit The Matrix de ultieme metafoor voor de aan zijn scherm gekluisterde 21ste-eeuwer hadden verzonnen. Keanu Reeves (Neo) is de klassieke held, die de schellen van de ogen vallen over ‘de waarheid’. En die waarheid is dat mensen zonder het te weten in een computersimulatie leven en allang slaaf van de machine zijn (zie ook ‘deep state’).
Hoe moet je verder als je dit weet? Als je de blauwe pil neemt, zak je weer terug in onwetendheid en zit je met de rug naar de waarheid. Maar dan de rode pil. Morpheus (Laurence Fishburne), leider van het verzet, legt het zo uit: als je de rode pil neemt ‘blijf je in Wonderland, en zal ik je laten zien hoe diep het konijnenhol in werkelijkheid is’.
Alle vervolgen, alle bleke imitaties en de miljoenen uren aan puberale YouTube-analyses kunnen niet om het feit heen dat The Matrix een klassieker is. En dat Keanu Reeves 25 jaar en vier John Wick-films later niets aan charisma heeft verloren. Als Barbie moet kiezen tussen een roze pump (de zalige onwetendheid van Barbieland) of een Birkenstock sandaal (de ‘echte’ wereld) dan weten we waar regisseur Greta Gerwig haar inspiratie opdeed.
Eyes Wide Shut (Stanley Kubrick, met Tom Cruise, Nicole Kidman)
Magnolia (Paul Thomas Anderson, met Tom Cruise, Philip Seymour Hoffman)
In 1999 speelde Tom Cruise twee keer de rol van zijn leven in twee films waarvoor hij op de valreep van de eeuw toch minstens één Oscar had mogen ontvangen. Eyes Wide Shut werd de laatste film van Stanley Kubrick, de belangrijkste filmmaker van zijn tijd, die vlak voor de première overleed. Het publiek en de critici wisten niet helemaal wat ze met het merkwaardige Eyes Wide Shut aan moesten, maar het is een film die met het verstrijken van de tijd intrigerender is geworden. Hoewel die Venetiaanse orgie een curieus hoofdstuk blijft in de filmografie van Cruise.
De rol van Frank Mackey, goeroe en motivational speaker, in de muzikale mozaïekfilm Magnolia, leverde de zoveelste onvergetelijke filmquote van dat filmjaar op: Respect the cock! And tame the cunt! Tame it! (...) You will not control me! No! You will not take my soul! No! Heel citeerbaar, maar een Oscar kreeg de film niet. Meer dan een nominatie voor beste bijrol in Magnolia leverde het niet op voor Cruise.
Tom Cruise werd steeds vaker geassocieerd met de Scientologykerk, met bizar gedrag op televisie, en uiteindelijk werd hij een actiester die excelleerde in het uitvoeren van zijn eigen uitzinnige stunts. Hij zou nog zeven vervolgen maken op filmhit Mission Impossible uit 1996. En hij mag met het succes van Top Gun: Maverick na corona de ‘redder van Hollywood’ zijn geweest, van een acteer-Oscar lijkt hij verder verwijderd dan ooit.
Star Wars: Episode 1 - The Phantom Menace (George Lucas, met Ewan McGregor, Natalie Portman)
Toy Story 2 (George Lasseter, met Tom Hanks, Tim Allen)
Laten we de schuld aan George Lucas geven. De hit van het jaar kreeg vernietigende recensies en de Star Wars-fans van weleer vonden Star Wars: Episode 1 - The Phantom Menace ook geen onverdeeld genoegen. Maar de film haalde bijna een miljard binnen, dus waarom zou je het Star Wars-universum niet eindeloos uitbouwen? Waarom zou je niet elk universum uitbouwen? En voor we het wisten zouden titels van populaire films meestal gevolgd worden door een nummer. De implosie van het Marvel Cinematic Universe (MCU) afgelopen filmjaar markeert misschien de eindfase van dit eindeloos uitwalsen van filmformules in Hollywood. De Toy Story-serie van animatiestudio Pixar (inmiddels van Disney) bleek de uitzondering op de regel te zijn. Wellicht is Toy Story 2 de zeldzame vervolgfilm die, net als The Godfather: Part II, de oorspronkelijke film overvleugelde.
10 Things I Hate About You (Gil Junger, met Julia Stiles, Heath Ledger)
Notting Hill (Roger Michell, met Julia Roberts, Hugh Grant)
De beste graadmeter of films de tand des tijds hebben doorstaan, is hun blijvende populariteit 25 jaar later. Deze twee klassieke romcoms zijn nog steeds razend populair en worden door nieuwe generaties telkens weer ontdekt. Of gewoon voor de zoveelste keer bekeken, de laatste jaren steeds vaker als favoriete fragmenten online.
Tijdloze romcoms hebben een paar van die scènes nodig, die iedereen kan citeren, zoals je kunt meezingen met de favoriete hits van weleer. Notting Hill: ‘I’m also just a girl standing in front of a boy.’ En 10 Things I Hate About You: ‘I hate it when you’re not around, and the fact you didn’t call/ But mostly I hate the way I don’t hate you.’ Beide films waren het hoogtepunt in hun eigen subgenre, de Britse romcom en de Amerikaanse high school comedy. Talloze malen geïmiteerd, maar nooit meer verbeterd.
The Blair Witch Project (Daniel Myrick en Eduardo Sánchez, met Rei Hance)
In 1994 verdween een aantal filmmakers in de bossen van Black Hills, Maryland, op zoek naar de feiten rond een lokale legende. Een jaar later werden hun videocamera en tapes teruggevonden. In de aanloop naar 1999 begonnen er verontrustende fragmenten op het toen nog prille internet op te duiken. Het was een van de eerste online filmcampagnes die ‘viral’ ging, nog voordat het zo werd genoemd.
Toen de lowbudgethorrorfilm van Myrick en Sánchez uiteindelijk in première ging, was de reputatie van deze neppe found footage-documentaire al gevestigd. Zelf bewaar ik levendige herinneringen aan de Europese première op het filmfestival van Cannes, waar een ervaren publiek van filmjournalisten voortdurend met de handen voor de ogen zat. Geluiden in een nachtelijk bos, enger kan toch eigenlijk niet.
American Beauty (Regie Sam Mendes, Kevin Spacey, Annette Bening)
Begin 2000 informeerde de organisatie van MTV bij filmstudio DreamWorks of ze voor hun MTV Movie Awards-gala een filmfragment konden krijgen. Kevin Spacey en Mena Suvari uit American Beauty waren genomineerd in de categorie ‘kus van het jaar’. DreamWorks dacht er even over na en weigerde vervolgens: die kus van het jaar was tussen de 42-jarige zakenman Lester Burnham en het 16-jarige object van zijn dromen, Angela, de beste vriendin van zijn dochter. Beter van niet.
In een jaar vol klassiekers en opmerkelijke titels hebben we het eigenlijk zelden meer over de film die toen als hét meesterwerk werd beschouwd. American Beauty won begin 2000 vijf Oscars, onder meer voor beste film, beste regisseur (Mendes), beste acteur (Spacey), beste oorspronkelijke scenario (Alan Ball) en beste camerawerk. En ook goed om te bedenken dat The Cider House Rules als de grote concurrent werd beschouwd – een andere film waarover we het nooit meer hebben. Al ver voordat Kevin Spacey in 2017 van het toneel verdween na beschuldigingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag, was het gedaan met de reputatie van American Beauty. In 2005 zette filmblad Premiere de film al hoog op de lijst van de twintig meest overschatte films uit de filmgeschiedenis. Die hele navelstaarderige midlifecrisis van een man in suburbia, inclusief misogynie, homohaat en, nu ja, dat 16-jarige meisje, leek, zeker na 9/11, opeens helemaal niet meer relevant.
Sommige films dragen we altijd mee. Andere blijven achter in de tijd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant