Slowakije Er is een politieke aardverschuiving gaande in Slowakije. De aanpak van de corruptie wordt ingeperkt en journalisten worden bedreigd. Het machtsblok van premier Robert Fico zal zich naar verwachting verder uitbreiden in de presidentsverkiezingen van zaterdag.
Na een lange uitleg over de politieke situatie van zijn land is de prominente Slowaakse socioloog Michal Vasecka klip en klaar: „Slowakije is verloren.” Sinds Robert Fico in het najaar de verkiezingen won en nu voor de vierde keer premier is, creëert zijn regering „een maffiastaat”, zegt Vasecka in een kaal zolderkantoortje in het centrum van hoofdstad Bratislava. „Zijn regering ondermijnt basale mensenrechten, beschadigt de onafhankelijke rechtsstaat en werkt samen met oligarchen, die in ons politieke systeem onaantastbaar zijn. Daar zal de bevolking niet alleen de komende vier jaar, maar de komende tien jaar de gevolgen van ondervinden.”
Waar Polen na acht jaar politiek afbraakbeleid van de rechtsstaat terugkeert naar een democratie met onafhankelijke instituties, slaat zuiderbuur Slowakije de andere richting in. In de korte periode dat Fico weer aan de macht is, heeft hij het departement en de positie van Speciaal Openbaar Aanklager – die politieke corruptie onderzoekt – opgeheven, maakt hij van de publieke staatsomroep een partijkanaal, liggen ngo’s onder vuur en wordt de strafmaat voor corruptie afgezwakt.
Die politieke aardverschuiving is zelfs voor de meeste Slowaken een grote verrassing. Een aantal jaar geleden was Fico’s Smer-partij in de peilingen teruggezakt tot 8 procent. Dat gebeurde na de moord op journalist Jan Kuciak en zijn verloofde, die onderzoek deed naar corruptie onder het bewind van Fico en ontdekte dat de regering nauwe banden had met de Italiaanse maffiaorganisatie ’ndrangheta. Na de moord gingen tienduizenden Slowaken de straten op, stapte Fico op en leek zijn politieke carrière ten einde.
Maar de oud-communist, die de – op papier – sociaal-democratische Smer-partij aanvoert en nu regeert met een extreemrechtse partij, maakte in september tijdens de parlementsverkiezingen een verrassende comeback. Na een tegenvallend kabinet zonder Fico – dat Slowakije moeizaam door de corona- en de daaropvolgende inflatiecrisis had geleid – en een populistische op desinformatie gebaseerde campagne die sterk anti-Oekraïens en pro-Russisch was, won hij nipt de verkiezingen en begon hij meteen het land naar zijn hand te zetten.
Zaterdag zijn er presidentsverkiezingen. In waarschijnlijk twee rondes zullen de Slowaken kiezen voor de charismatische Peter Pellegrini – oud-partijlid van Fico’s Smer-partij, die zich na de moord op journalist Kuciak afsplitste en HLAS (Stem) oprichtte – of voor diens uitdager, de pro-westerse oud-minister van Buitenlandse Zaken Ivan Korcok van de oppositiepartij SaS (Vrijheid en Solidariteit). Pellegrini lijkt deze verkiezingen te gaan winnen, waardoor de premier en president van dezelfde coalitie zullen zijn. Al heeft de president van Slowakije geen doorslaggevende macht, toch kan hij bepaalde wetten tijdelijk vetoën en – nog belangrijker voor Fico – amnestie verlenen.
Een rondgang langs vier Slowaakse hoofdrolspelers, die in een paar maanden tijd hun leven, baan en toekomst in één klap hebben zien veranderen.
Na de moord op journalist Kuciak kwamen tientallen corruptiezaken voor de rechter. Veel oligarchen, prominente politici en hoogwaardigheidsbekleders belandden achter de tralies. De motor achter al die zaken is de jurist en voormalig minister Daniel Lipsic, die sinds 2021 leiding geeft aan de Speciaal Openbaar Aanklager, een afdeling van het Openbaar Ministerie dat grote corruptie-, terrorisme- en drugszaken onderzoekt. Maar op 20 maart is zijn ambt opgeheven door premier Robert Fico.
Twee weken voor zijn gedwongen vertrek ligt het kantoor van Lipsic nog vol paperassen en stapels documenten. Er zijn nog tientallen dossiers van lopende corruptiezaken. Zijn kantoor bevindt zich in een beveiligde compound, even buiten Bratislava. Vanwege het gevaar dat de zaken met zich meebrengen zijn de rechters verplicht op het terrein te wonen, in fantasieloze wooncomplexen.
Experts zeggen dat Fico de Speciaal Openbaar Aanklager opheft omdat hijzelf en veel van zijn partijgenoten zijn – of nog worden – vervolgd. Het enige wat Fico kan doen om zelf niet in de gevangenis te belanden is de hele rechtspraak aanpakken.
Lipsic heeft ook een zaak tegen Fico gevoerd maar wil er niet veel over kwijt. Lipsic: „We hebben hem vervolgd, maar de aanklachten zijn ingetrokken door de procureur-generaal.”
Dat Fico’s regering de rechtsstaat nu zo snel naar haar hand wil zetten, komt volgens Lipsic door „angst” en „haat”. Zijn afdeling vormt „een existentiële bedreiging voor veel mensen in en dichtbij de politiek en voor praktisch alle grote oligarchen”, zegt Lipsic. „Veel van de mensen die nu worden vervolgd hebben jarenlang in een wereld geleefd waarin zij invloed hadden op het openbaar bestuur en waarin ze praktisch alles ongestraft konden doen. Opeens zijn zij vervolgd, hebben ze in voorlopige hechtenis gezeten en zijn tientallen van hen veroordeeld. Daarom willen ze niet alleen mij uit deze functie verwijderen, maar de hele afdeling opheffen.”
Slowakije beschrijft hij als een „gevangen staat”, waarin „oligarchen in feite op totaal illegale wijze invloed hadden op ministeries, alle openbare aanbestedingen én publieke benoemingen. Zelfs in de wetshandhaving bepaalden zij wie waar kwam te zitten. Dat is een situatie die onaanvaardbaar is.”
Maar hoe nu verder? De zaken die nu onderzocht worden zullen doorgaan, maar onder regionale rechtbanken met minder expertise, die kwetsbaarder zijn voor politieke invloed. Lipsic zegt dat hij zijn werk zal voortzetten. Hoe? „We zullen het wel zien.”
Hét gezicht van de Slowaakse politieke journalistiek, Zuzana Kovacic Hanzelova, doet open in haar strak ingerichte appartement in een hippe wijk van Bratislava. Het is de ochtend nadat het hele land het over haar heeft gehad. De avond ervoor heeft ze op Instagram aangekondigd tijdelijk te stoppen met haar televisie-uitzendingen omdat ze de persoonlijke aanvallen en bedreigingen door politici beu is.
Vragen van Slowaakse media laat ze onbeantwoord, omdat ze niet meer olie op het vuur wil gooien. Maar voor NRC maakt ze deze ochtend een uitzondering.
„In deze baan ben ik haat gewend”, zegt Kovacic Hanzelova, fris gedoucht na een ochtendje in de gym. „Eerst was ik doelwit van extreemrechts op internet, maar sinds de verkiezingen ben ik doelwit geworden van de nieuwe regering.” Ze krijgt dagelijks haat over zich heen via sociale media, maar nu vallen ook politici haar persoonlijk aan. „Hun opmerkingen zijn niet eens werkgerelateerd, het is slut shaming. Zo noemt de voorzitter van het parlement mij promiscue”, zegt Kovacic Hanzelova. „Voor mij is dit de rode lijn, er is een bepaalde hoeveelheid die je als persoon aankunt.”
Niet alleen Kovacic Hanzelova is doelwit van de nieuwe regering. Premier Fico noemde journalisten eerder al „vieze anti-Slowaakse prostituees”. Meteen na de door hem gewonnen verkiezingen besloot hij vier grote nieuwsmedia niet meer toe te laten bij persconferenties van de regering omdat zij „openlijk haat en vijandigheid jegens [zijn partij] Smer uiten”. En een nieuwe wet moet ertoe leiden dat de regering inhoudelijk meer grip krijgt op de Slowaakse publieke omroep. „De sfeer is agressiever geworden”, zegt Kovacic Hanzelova.
En dat is best opvallend. Te meer omdat Fico tijdens zijn vorige premierschap moest opstappen na de moord op een journalist. Uit de nauwkeurig uitgezochte documentaire The Killing of a Journalist blijkt dat de oligarch Marian Kocner, die nauwe banden heeft met Fico en zijn partij, hoogstwaarschijnlijk opdracht gaf tot de moord. De oligarch werd voor deze moord echter vrijgesproken, wat critici zien als teken van de wijdverspreide corruptie in de Slowaakse rechtsstaat.
Ook Kovacic Hanzelova was doelwit van Kocner. „Uit documenten van de geheime dienst bleek dat Kocner foto’s van mij en mijn familieleden had, van mijn auto, en van mijn man, die ook een bekende journalist was.”
Dus, wil ze maar zeggen, de huidige bedreigingen vanuit de regering op haar persoonlijk zijn voor haar „geen grap”.
Wie meer kan vertellen over de wijdverbreide corruptie in Slowakije is Zuzana Pektová, directeur van de ngo Nadacia Zastavme korupciu (Stop Corruptie). De oud-journalist werkte samen met de vermoorde journalist Kuciak en besloot na zijn dood de ngo-wereld in te stappen omdat het tijdschrift waar zij voor schreef werd overgenomen door een oligarch die in verband werd gebracht met verschillende corruptiezaken.
Ook zij wordt bedreigd door de regering-Fico en zijn medestanders. „Hij zegt dat onze ngo gevaarlijk is voor zijn partij, maar hij is mijn vijand niet”, zegt Pektová in een beveiligd kantoor in Bratislava. „Wij behandelen alle politici op dezelfde manier: we houden simpelweg in de gaten wat ze doen.”
Niet alleen haar ngo wordt bedreigd, ook zijzelf en haar familie ondervonden de macht van oligarch Kocner. „De politie had informatie over mijn gezin doorgespeeld aan Kocner”, vertelt ze. Datzelfde gold voor nog zo’n twintig journalisten, onder wie de door bedreigingen tijdelijk gestopte Hanzelova.
„Ze hadden informatie over mij, over mijn rijbewijs, mijn woonadres en dat van mijn broer, zus en moeder”, zegt Pektova. „Ze volgden ons zelfs. Ze hadden foto’s en video’s van hoe ik mijn zoon van drie naar de kleuterschool bracht en hoe mijn oudere zoon van vijftien naar school fietste. Dat was eng.” De afgelopen jaren waren er tientallen rechtszaken wegens corruptie, tientallen andere lopen nog. Meer dan veertig mensen zijn al veroordeeld vanwege politieke corruptie, onder wie ook oligarch Marian Kocner – alleen niet voor de moord op journalist Kuciak maar vanwege een corruptieschandaal met een Slowaaks televisiekanaal.
Het is dan ook logisch dat Fico nu zulke rigoureuze stappen neemt, zegt Pektova. „Hij wordt zelf geconfronteerd met aanklachten; zijn vrienden en leden van partij staan al voor de rechtbank. Daar wil hij snel een einde aan maken.”
Haar ngo heeft recentelijk een analyse gemaakt over de wetswijzingen die Fico wil doorvoeren in het strafrecht. „Elke wijziging in het wetboek van strafrecht is direct in verband te linken aan misdaden van mensen die verbonden zijn aan de regering-Fico. We kunnen precies aflezen welke paragraaf op welke persoon betrekking heeft”, zegt Pektova.
Ze vreest dat als Peter Pellegrini bij de komende presidentsverkiezingen wint de huidige regering nog meer macht naar zich toe kan trekken. „Pellegrini zal alles doen wat Fico hem vraagt én kan amnestie verlenen aan mensen die al in de gevangenis zitten”, zegt Pektova, die daarna een hele rits namen van veroordeelde oligarchen opnoemt. En dan zucht.
Als middelbare scholier werd Karolina Farska het gezicht van het burgerverzet in Slowakije. Op haar zeventiende organiseerde ze een Facebookevenement – een protest tegen de toen zittende macht – en hoopte ze op enkele tientallen deelnemers. Uiteindelijk werden dat er tienduizend. Een jaar na dat protest werd journalist Kuciak vermoord en gingen de Slowaken week na week de straat op. Steeds stond Farska de menigte te woord.
En nu, zeven jaar later, doet ze dat weer. „Toen ik zeventien was wist ik één ding: ik wilde niet dat die politici de toekomst van mij en mijn vrienden zouden vormen”, zegt Farska, terwijl ze slokken neemt van een matcha cappuccino in een hip café in Bratislava. „Maar nu zitten we met veel grotere problemen.” En dus stond ze in de week voor dit gesprek weer op het podium voor tienduizenden mensen in Bratislava, tijdens de herdenking van de moord op Kuciak.
Dat Fico weer herkozen is, komt volgens haar door de grote rol van desinformatie – een kwart tot de helft van de Slowaken gelooft in complottheorieën – en de fouten van de vorige regering. „Na Fico dacht ik dat iedereen zich moeilijk kon voorstellen dat er nog een onsympathiekere premier zou zijn, maar premier Matovic werd nog meer gehaat dan Fico.” Ze vreest de komende regeerperiode. „Fico en zijn ministers hebben hun maskers afgezet”, zegt Farska. „Ze vinden het niet erg dat de samenleving radicaliseert, lossen de problemen van laaggeletterdheid en klimaatverandering niet op maar voeren een oorlog tegen journalisten.”
„Ik hoop dat we nu één stap achteruit zetten en straks weer twee vooruit”, blijft ze hoopvol. „Maar”, waarschuwt ze, „we moeten elke dag voor onze vrijheden blijven vechten. Want democratie heeft geen happy end. Het kan hoe dan ook eindigen.”
Source: NRC