Al tientallen jaren stijgt wereldwijd het aantal mensen met overgewicht en obesitas schrikbarend. In Nederland is meer dan de helft van de volwassenen te zwaar. Hoe komt dat? De oorzaken zijn complexer dan alleen maar te veel eten en te weinig bewegen. Allerlei onbewuste processen in het lichaam sturen de voedselkeuzes van mensen. Honger en verzadiging raken ontregeld als het gewicht toeneemt. Zo worden mensen dik.
Een lege maag maakt het hongerhormoon ghreline aan.
Ghreline gaat naar de hersenen en wekt het hongergevoel op waardoor je wilt eten.
Na circa 20 minuten bereikt het eten de dunne darm en daar komen verzadigingshormonen vrij, zoals GLP-1. Die geven de hersenen het signaal: stop met eten. Het hongergevoel verdwijnt.
Het lichaam breekt het voedsel af in maag en darmen.
Vetten en glucose uit het verteerde voedsel komen in het bloed.
De bloedsuikerspiegel stijgt.
De alvleesklier reageert op de hogere bloedsuiker door het hormoon insuline af te geven aan het bloed. Hierdoor wordt de glucose snel in spieren en andere weefsels opgenomen.
Een deel van de glucose wordt door de cellen direct als brandstof gebruikt.
Een deel van de glucose wordt opgeslagen in de spieren en de lever: dat is de snelle reservevoorraad. De overtollige glucose wordt omgezet in vet en opgeslagen in vetcellen, net als de afgebroken vetten uit het voedsel.
Ook vetcellen geven verzadigingssignalen aan de hersenen: de energievoorraad voor de lange termijn is op orde. Het hormoon leptine maakt dat de eetlust afneemt en de verbranding toeneemt. Hoe meer vet in vetcellen, hoe meer leptine.
Als je lange tijd te veel en te vaak eet, raken allerlei processen in het lichaam verstoord. De vicieuze cirkel die dan ontstaat is moeilijk terug te draaien. Minder eten is lastig als je je vaker hongerig voelt.
Bij overgewicht raakt het systeem van honger en verzadiging uit balans.
Door dag in dag uit meer te eten dan je verbrandt, beland je in een vicieuze cirkel.
Zo blijf je in een vicieuze cirkel die lastig te doorbreken is. Op vergelijkbare wijze raken meer processen ontregeld die te maken hebben met honger en verzadiging. Overgewicht kan op termijn ziektes veroorzaken.
Mensen met obesitas hebben een groter risico op uiteenlopende aandoeningen. Eén daarvan is suikerziekte, diabetes type 2. De vicieuze cirkel die dan ontstaat kan met gezonde voeding en door af te vallen soms worden teruggedraaid.
Overgewicht kan leiden tot diabetes type 2. Ook dat is een vicieuze cirkel.
Afvallen is bij ernstig overgewicht geen kwestie van simpelweg minder eten en meer bewegen. Alle oorzaken moeten ook worden aangepakt. De beste behandeling is voor iedereen verschillend, maar een gezonde leefstijl is voor iedereen de basis.
Leefstijlverandering. Door minder te eten en meer te bewegen verbrand je overtollig vet en val je af. Minder stress, betere slaap en hulp bij bijvoorbeeld psychische of financiële problemen helpen om het vol te houden.
Medicijnen. Er zijn verschillende medicijnen tegen obesitas: om te voorkomen dat vetten uit de darm in cellen terechtkomenof om de verzadigingssignalen in de hersenen te verbeteren.
Maagoperatie. De maag wordt kleiner, je bent sneller verzadigd en je eet minder.
Het lichaam wordt gezonder, de ziekterisico’s nemen af en diabetes type 2 kan soms worden omgekeerd. Mensen die ooit te zwaar waren, zullen wel altijd minder kunnen eten en meer moeten bewegen om op gewicht te blijven. Het lichaam wil altijd terug naar het hoge gewicht.
Visualisaties Dirma Janse
Tekst en onderzoek Martine Kamsma, Niki Korteweg en Sander Voormolen
Digitale vormgeving Robert Buizer