Zondag wordt het Nationaal Holocaustmuseum in Amsterdam officieel geopend. Anders dan vergelijkbare musea in Washington en Berlijn is het een licht gebouw geworden. De plek maakt voelbaar hoe midden in de stad, op klaarlichte dag, Joden werden weggevoerd. Vanaf 11 maart is het museum open voor publiek.
Het Nationaal Holocaustmuseum is een gebouw met een beladen verhaal. Het is gevestigd in de voormalige Hervormde Kweekschool aan Amsterdamse Plantage Middenlaan, die tegenover de Hollandsche Schouwburg staat, met daartussen een tramhalte. De schouwburg werd vanaf 1942 door de nazi’s gebruikt als verzamelplaats voor de deportatie van Joden. Toen het gebouw overvol raakte, werden kinderen in de crèche aan de overkant ondergebracht.
Daar begon crèchedirectrice Henriëtte Pimentel een smokkeloperatie. Kinderen werden via de achtertuin naar de naastgelegen Kweekschool doorgesluisd, om naar onderduikadressen te worden gebracht. De tram speelde een cruciale rol: als die stopte, en de bewaker voor de schouwburg zo het zicht ontnam, konden de kinderen door de voordeur naar buiten. Zo werden ongeveer zeshonderd kinderen gered.
Met de transformatie van de Kweekschool tot museum hebben architecten Uri Gilad en Inez Tan van Office Winhov deze geschiedenis zichtbaar gemaakt, en ruimte gecreëerd voor het vertellen van de persoonlijke verhalen van Holocaustslachtoffers. Tegelijk is de schouwburg – die in 1962 naar ontwerp van architect Jan Leupen was getransformeerd tot herdenkingsplek – gerenoveerd.
Over de auteur
Kirsten Hannema is architectuurrecensent voor de Volkskrant. Ze schrijft sinds 2007 over architectuur, stedenbouw en landschapsontwerp.
Komend weekend wordt het museum officieel geopend, bijna twintig jaar nadat Annemiek Gringold, conservator bij het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam, het eerste idee daarvoor had geopperd. Ze vond dat Nederland, in navolging van steden als Washington en Berlijn, een plek moest krijgen waar de Jodenvervolging wordt behandeld. Haar oog viel op de leegstaande Kweekschool en het aanpalende kantoorpand. In 2019 werd een ontwerpprijsvraag uitgeschreven, die Office Winhov won.
‘De opdracht was om een licht museum te maken’, vertelt Gilad in het witte bakstenen entreegebouw, met een voorgevel van halfopen metselwerk. Daarmee onderscheidt het Holocaustmuseum zich van bijvoorbeeld het Joods museum in Berlijn (1999, architect Daniel Libeskind), dat met zijn donkere, monumentale ruimten een gevoel van zwaarte en ongemak oproept. ‘Ons doel was om voelbaar te maken dat op deze plek, op klaarlichte dag Joden werden weggevoerd’, zegt Gilad.
Daartoe hebben de ontwerpers allereerst de (in de jaren zeventig compleet verbouwde) Kweekschool weer als zodanig herkenbaar gemaakt. Buiten is met modern metselwerk de verdwenen kap volgens de oude contouren gereconstrueerd, binnen is de indeling met lokalen teruggebracht.
Op de plaats van het kantoorpand naast de Kweekschool is het entreegebouw verrezen, met de garderobe en wc’s, en op het achterterrein het auditorium en een ruimte voor wisselexposities. ‘We wilden de uitstraling van een museum creëren en een gebouw dat past in de straat en bij de Joodse vooroorlogse gebouwen in de stad’, zegt Tan over de keus voor een witte, ingetogen baksteen in combinatie met bijzonder metselwerk.
Zij liet zich inspireren door de baksteenarchitectuur van de Obrechtsynagoge en het metaarhuis aan de Nieuwe Kerkstraat in Amsterdam van architect Harry Elte. Leupens ontwerp voor de schouwburg, met een straatgevel die doorzicht biedt op de herdenkingsplek, diende als voorbeeld voor de grote glazen entreepartij, waardoor je direct op de achtergelegen tuin kijkt.
Bij de tuin hebben de architecten een grote erker ontworpen, met zicht op de gereconstrueerde erfafscheiding. Daarvoor staan grote zwart-wit foto’s van kinderen en de crèchedirectrice; je kunt je voorstellen hoe hier ooit werd gespeeld. In de erker hebben de tentoonstellingsmakers van Opera Amsterdam een lange ‘lessenaar’ ontworpen, waarop in tekst en beeld het verhaal van de plek wordt uitgelegd.
Een nieuw, licht trappenhuis verbindt het entreegebouw met de zolder van het schoolgebouw, waar de vaste expositie begint. Aan de hand van persoonlijke objecten – een jurk, een medaillon, een penseelhouder – archiefmateriaal, foto’s en kunstwerken word je meegevoerd naar het Joodse leven van voor de oorlog, de deportaties, de georganiseerde moord in de concentratiekampen, het onderduiken en de periode van rouw en verwerking na de bevrijding.
‘Voor de conservering van foto’s en objecten is daglicht niet gewenst, maar wij vonden het belangrijk dat je steeds de verbinding tussen de verhalen en de stad ervaart’, wijst Gilad op een raam met lichtdoek, dat de zon weert, maar waardoor je de straat nog wel kunt zien. De tuin, de trap en de gang vormen welkome rustpunten, waar je kunt reflecteren op de aangrijpende verhalen.
Via het oude trappenhuis van de school loop je terug naar beneden, waar educatieruimten zijn en een klein museumcafé aan de straat. Als je de tram ziet langsrijden, heeft dat ineens een andere lading. In het prijsvraagontwerp had Office Winhov de grijze straatstenen rond de tramhalte vervangen door witte, om de relatie tussen de school en de schouwburg zichtbaar te maken. Dat idee is helaas niet gerealiseerd; het gemeentelijk vervoersbedrijf vond het ‘ingewikkeld’, zegt Gilad. Het museum wil zich inzetten om alsnog ‘iets met dit idee te doen’ en zo de lokale geschiedenis buiten de muren van het museum een plek te geven.
Koning Willem-Alexander opent zondag 10/3 het Nationaal Holocaustmuseum in Amsterdam. Ook premier Rutte, staatssecretaris Gräper (Cultuur en Media) en staatssecretaris Van Ooijen (VWS) zijn aanwezig. De opening wordt bovendien bijgewoond door de Oostenrijkse bondspresident Van der Bellen en de Duitse bondsraadvoorzitter Schwesig. Duitsland en Oostenrijk hebben financieel bijgedragen aan de totstandkoming van het museum. Vanaf 11/3 is het museum geopend voor publiek.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden