De ‘ochtend begon net iets anders dan normaal’, want ‘wij zijn nu zelf in het nieuws.’ Aan het woord is Tanja Kok, presentatrice van WNL-programma Goedemorgen Nederland. Ze reageerde op het nieuws uit het Algemeen Dagblad dat stelde dat WNL-hoofdredacteur Bert Huisjes zou hebben gezorgd voor een ‘angstcultuur, discriminatie en intimidatie’. Het waren grote woorden en grote verdachtmakingen van grote namen. Tout journalistiek Nederland overtrof zich in subtiliteit over de zaak. Zo vroeg Angela de Jong (AD) zich af, waarom dergelijke ‘oude bokken hardnekkig weigeren om hun hoofd uit hun harige reet te trekken’, terwijl Alex Mazereeuw de Volkskrant zich afvroeg of het al ‘tijd was voor de prijs van omroeplul van de maand’.
Over de auteur
Mark van Ostaijen is als bestuurssocioloog verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij schrijft eens per twee weken een column voor de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Eerlijk gezegd heb ik steeds meer te doen met ‘Hilversum’. Los van de oprechte vraag wie er nog analoge tv (of überhaupt) tv kijkt), is de Nederlandse journalistiek in een tamelijk verontrustende positie terechtgekomen. Want Huisjes staat, na de Commissie-Van Rijn, uiteraard niet op zichzelf. Maar na de relletjes bij Khalid & Sophie, Op1 en Ongehoord Nieuws en het grensoverschrijdende gedrag bij The Voice, NOS Sport en DWDD blijft Hilversum het mikpunt van collectieve verontwaardiging. En wanneer degenen die leven van nieuws ineens zelf het nieuws zijn, gaan er toch wel fundamentele dingen verschuiven.
Of het nu ging om orgaandonoren of reality-tv, er waren ooit tijden waarin de Nederlandse televisie grensverleggend in plaats van grensoverschrijdend was. Nu overheerst het laatste. En dat is tragisch, want de legitimiteit van media en journalistiek is voor een groot deel afhankelijk van wat buiten haarzelf ligt. Zo hebben onze massamedia een belangrijke maatschappelijke functie om goed te informeren, controleren, opiniëren en politiseren in bijvoorbeeld economie, politiek en sport. Maar we zien steeds meer een mediawereld die volledig is gepreoccupeerd met zichzelf en die de buitenwereld op een grote afstand heeft geplaatst. Dan is niet een nieuw kabinet, maar de NPO zelf haar grootste bedreiging geworden.
Dat zien we bijvoorbeeld bij televisieprogramma’s die andere tv-programma’s uitnodigden om over een tv-programma te praten (Pauw, DWDD) of mediacolumns die gaan over andere media (‘Angela kijkt tv’, Medialogica). Maar het kan nog gekker. Inmiddels zijn er programma’s waar journalisten andere journalisten live op tv interviewen over de stand van de journalistiek, waar verslaggevers de voornaamste bron van journalisten zijn geworden (Jinek, Op1), televisieprogramma’s die vooral over andere televisieprogramma’s spreken (RTL Boulevard), media die andere media recenseren (Media Inside), tv-formats die zichzelf op tv als tv-format beoordelen (Vandaag Inside) en media die zichzelf als medium beoordelen (Weer een dag). De eenvormigheid, het conformisme en de navelstaarderij zijn alomtegenwoordig en het droste-effect voorbij.
Want we zien in Hilversum, maar ook veel breder, is wat de Duitse socioloog Niklas Luhmann ook wel ‘zelfreferentialiteit’ heeft genoemd. Dat is wanneer een systeem zich afsluit voor de buitenwereld en louter oog heeft voor de binnenwereld. En inmiddels heeft die zelfreferentialiteit een nieuw niveau bereikt, doordat media nu moeten berichten over andere media als nieuws, omdat presentatoren en tv-programma’s bronnen zijn van seksisme, discriminatie en grensoverschrijdend gedrag.
Het leidt tot wat de Franse filosoof Jean Baudrillard een vorm van ‘hyperrealiteit’ heeft genoemd, een eigenstandige, losgezongen realiteit door middel van ‘simulacra’, door kopieën zonder origineel. Voorbij het droste-effect dus. Dat leidt tot een eigenstandige realiteit, die niet op basis van een buitenwereld tot stand komt, maar losgezongen daarvan haar eigen feiten, nieuws en wetenswaardigheden creëert.
En die zelfreferentialiteit woekert over de volle linie. Ook buiten Hilversum gaat de journalistiek inmiddels volledig mee in die hyperrealiteit met mediacolumns, mediapodcasts en media-over-mediaproducties. Daar is niet direct iets mis mee, deze column is namelijk ook een loot aan diezelfde stam, maar het toont de volle breedte van deze zelfreferentialiteit. Wat er wel mis aan is, is dat de publieke verontwaardiging zich voorheen vooral buiten de media (Joran van der Sloot, MH17 of Sywert van Lienden) afspeelde, maar nu media zelf al lange tijd de bron van collectieve verontwaardiging zijn, bereikt die zelfreferentialiteit een nieuw bedenkelijk niveau. De buitenwereld staat op afstand, met collectieve vervreemding als gevolg.
Bij de NPO sidderen ze van de dreigende gedachte van een naderende PVV-minister, een partij die beloofde de NPO ‘af te schaffen’. Maar met deze vorm van zelfreferentialiteit is niet de PVV maar de NPO zelf inmiddels haar grootste bedreiging geworden.
Source: Volkskrant