Er is geen bewijs dat mensen die vandaag de dag met overgewicht kampen over minder zelfdiscipline beschikken dan de mensen die begin jaren tachtig nog op gewicht waren. Toch vertonen de cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek een zorgwekkende trend: begin jaren tachtig kampte nog 5 procent van de bevolking met ernstig overgewicht. Vier decennia later is dit verdrievoudigd, tot 16 procent vorig jaar.
Obesitas hangt met zoveel verschillende factoren samen, dat het moeilijk is om er één als oorzaak aan te wijzen, zegt Liesbeth van Rossum, internist-endocrinoloog aan het Erasmus MC en hoogleraar op het gebied van obesitas. Zo bewegen Nederlanders nog altijd te weinig, maar omdat dit al jaren het geval is, kan het niet de enorme stijging van obesitas verklaren. Ook chronische stress geldt als dikmaker, maar het staat niet vast dat die werkelijk is toegenomen.
Over de auteur
Pepijn de Lange is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
Veel mensen ervaren iedere dag aan den lijve hoe eenvoudig het is om beetje bij beetje aan te komen. ‘Een extra koekje per dag vertaalt zich naar ongeveer een kilo per jaar’, zegt Jeroen Lakerveld, die als universitair hoofddocent aan het Amsterdam UMC onderzoek doet naar de maatschappelijke oorzaken van obesitas. ‘Over de jaren heen telt dat steeds verder op.’
Het voedselaanbod in Nederland is sinds de jaren tachtig wel wezenlijk veranderd. Wie trek heeft, hoeft nooit ver te zoeken. Op steeds meer plaatsen in de samenleving is eten beschikbaar.
Supermarkten zijn almaar langer open en als ze eenmaal gesloten zijn, kun je altijd nog iets laten bezorgen. Bij de bouwmarkt liggen chocoladerepen aan de kassa. ‘Je kunt tegenwoordig zelfs in de boekhandel voedingsmiddelen kopen’, zegt Lakerveld. ‘Onze omgeving is veel obesogener geworden.’
Tegelijkertijd is de kwaliteit van het beschikbare voedsel achteruitgegaan. Van het aanbod in de supermarkt valt ongeveer 80 procent buiten de Schijf van Vijf, de beroemde richtlijn voor een gezond eetpatroon. De schappen liggen vol met ‘ultrabewerkt’ voedsel, met onder meer veel vet, suiker en zout. ‘Wij mensen zijn niet voor dat soort voedsel gemaakt’, zegt Van Rossum. ‘Maar we vinden het wel lekker.’
Producenten van etenswaren weten ondertussen steeds beter hoe ze dat voedsel aan de man moeten brengen. Niet alleen verleiden ze hun klanten met slimme marketing tot de aankoop van allerlei ongezond voedsel, ‘producenten passen de verhoudingen in de ingrediënten ook op zo’n manier aan dat je blijft dooreten’, zegt Lakerveld. Zeker bij ultrabewerkt voedsel speelt dit probleem. ‘Een zak chips leg je na een handje moeilijk weer weg.’
Een slecht eetpatroon kan iemand net over de grenzen van een gezond gewicht heen duwen. ‘Als we steeds ongezonder gaan eten, terwijl we nog altijd consequent te weinig bewegen, word je netto zwaarder’, zegt Van Rossum. Hetzelfde kan spelen bij psychosociale problemen en medicatiegebruik. ‘Onze omgeving stimuleert ons tot ongezond leven.’
Dat de markt ons eetpatroon zo heeft kunnen vervormen, is te wijten aan de politiek, vinden de deskundigen. Bedrijven hebben maximaal gebruikgemaakt van de geboden ruimte.
‘Die markt is vooral bezig met winstmaximalisatie’, zegt Lakerveld. De gezondheid van consumenten moet in zijn ogen een grotere rol spelen, maar in de praktijk hebben commerciële bedrijven daar weinig oog voor, ziet hij. ‘Daarom moet dat worden opgelegd.’
In 2018 deed de Nederlandse regering met het Nationaal Preventieakkoord een poging om problemen met overgewicht aan te pakken, maar begin dit jaar bleek dat die afspraken nog niet het gewenste resultaat hadden. Ondanks de toegenomen aandacht voor gezonde voeding dreigt obesitas in de toekomst enkel toe te nemen, bleek uit doorrekeningen van het RIVM.
Als voorzitter van het Partnerschap Overgewicht Nederland, een organisatie die de overheid adviseert over obesitas, roept Van Rossum met klem op om de trend in de obesitascijfers van het CBS eindelijk te doorbreken. Zo moet de zorg voor mensen met obesitas beter, zegt Van Rossum. Tegelijkertijd moet een pakket aan maatregelen voorkomen dat mensen obesitas ontwikkelen: ‘Én een verbod op reclame voor ongezonde producten, én een suikertaks, én een btw-verlaging voor groente en fruit.’
Hoe obesitas het beste behandeld kan worden, verschilt per persoon. Om snel de oorzaak van de extra kilo’s vast te stellen, stelde een team van het Erasmus MC met andere onafhankelijke organisaties een onlinevragenlijst samen, op basis van bestaande richtlijnen. Op de website Checkoorzakenovergewicht.nl kan iedereen zijn eigen situatie onderzoeken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden