Bij de Tweede Kamerverkiezingen vorig jaar speelden internationale kwesties zo goed als geen rol voor de kiezers. Nederlanders waren wel begaan met slachtoffers van oorlogen, maar gevraagd naar waar de verkiezingen over moesten gaan, noemde slechts een enkeling Oekraïne of Gaza. Ook het defensieapparaat, de democratie of de Europese Unie werden niet genoemd. In het stemhokje lieten ze hun keuze vooral afhangen van partijprogramma's ten aanzien van immigratie – ofwel, hoe zorgen we ervoor dat woningen en gezondheidszorg vooral beschikbaar blijven voor de ‘eigen Nederlanders’?
De partij met als verkiezingsslogan ‘Nederlanders weer op 1’ won de verkiezingen dan ook overtuigend.
Het links-progressieve kamp hamerde op een grensoverschrijdende aanpak, maar werd beperkt gehoord en nog minder geloofd. Dreigingen zoals klimaatverandering of zelfs oorlog bleken voor de Nederlandse kiezer niet interessant genoeg. De linkse en rechtse kampen trokken zich wrokkig terug in hun eigen bubbels. Ze kennen elkaar niet, ontmoeten elkaar niet en praten niet met elkaar. De wederzijdse aversie is groter dan ooit.
Over de auteur
Peter Kanne is politiek onderzoeker bij Ipsos I&O. Sabine Mengelberg is universitair docent internationale veiligheidsstudies aan de Nederlandse Defensie Academie. Kanne en Mengelberg schreven dit artikel op persoonlijke titel.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Ook internationaal krijgen links-progressief en centrumrechts hun trekken thuis en worden in het defensief geduwd door het rechts-populistische kamp. In de meeste westerse democratieën slinkt het politieke midden ten gunste van de rechts-radicalen. Links komt er zelden aan te pas. Bij de aankomende Europese verkiezingen gaan we hoogstwaarschijnlijk een flinke ruk naar rechts meemaken.
Op bijna alle fronten heeft radicaal-rechts de wind in de zeilen. De oorlog tussen Rusland en Oekraïne verloopt niet gunstig voor Oekraïne. Met een ruk naar rechts in Europa en een mogelijke winst van Donald Trump in de Verenigde Staten zal de (militaire) steun aan Oekraïne afnemen. In oktober vorig jaar stond zes op de tien Nederlanders nog achter de manier waarop het demissionaire kabinet Oekraïne steunt. Dat gold niet voor de PVV-kiezers, die vaker dan andere kiezersgroepen vinden dat Nederland zich niet moet bemoeien met deze oorlog. Geert Wilders en de PVV-volksvertegenwoordigers zijn op dit punt op zijn best wispelturig te noemen.
De meeste westerse wereldleiders zijn van mening dat het Westen Oekraïne moet blijven steunen, omdat met het verlies van Oekraïne ook de westerse democratie gevaar loopt. Maar hoe meer er gevraagd wordt om dat te bewerkstelligen, hoe meer kiezers zullen afhaken. In oktober leek het ruim driekwart van de Nederlanders al beter dat Oekraïne en Rusland vredesbesprekingen zouden beginnen om de oorlog te stoppen.
Een duivels dilemma dient zich aan. Wat nodig is om Europa als mondiale machtsfactor te versterken, zal alleen maar op meer weerstand van kiezers stuiten. De roep om een krachtige eigen Europese defensie klinkt steeds luider, maar in Nederland is slechts eenderde daarvoor. Ook wordt er gepleit voor uitbreiding met Oekraïne en misschien zelfs Turkije om de EU geopolitiek te versterken, maar dit kan het rechts-populistische vuur alleen maar aanwakkeren. De meeste Nederlandse vinden dat Nederland lid van de EU moet blijven, maar ze willen niet dat er nog meer bevoegdheden naar Brussel gaan, en evenmin dat de EU verder groeit.
Ursula von der Leyen, leider van de grootste Europees fractie, de Europese Volkspartij (EVP), waarschuwt weliswaar dat ‘Poetin en zijn vrienden,’ waarmee ze naast de AfD en Marine Le Pen ook Geert Wilders bedoelt, ‘Europa kapot willen maken’. Maar samenwerking met de ECR, de Europese fractie van conservatieve, populistische en eurosceptische partijen (waaronder JA21), sluit ze niet uit. Eerder zagen we al hoe met name de EVP probeert de rechts-populisten de wind uit de zeilen te nemen, bijvoorbeeld door klimaat- en natuurmaatregelen af te zwakken.
We hoeven alleen maar naar het verloop van de Nederlandse verkiezingen te kijken om te snappen waartoe dit kan leiden. De VVD liet het kabinet vallen op het thema asiel in de veronderstelling dat wanneer de verkiezingscampagne over immigratie zou gaan, de kiezer vanzelf opnieuw bij de liberalen zou uitkomen. Dat eerste lukte, dat tweede niet. Dilan Yesligöz zette de deur opzichtig open voor samenwerking met de PVV, waarop de partij van Wilders de groei inzette en de grootste van het land werd.
Het is dit meebewegen dat de populisten in de kaart speelt (en legitimeert), en de kans is groot dat we dit ook bij de Europese verkiezingen gaan zien. Je zou kunnen zeggen: de winst van populisten als Wilders en Meloni laat zien dat onze democratie vitaal is; zo gauw ze meebesturen worden ze milder en bekennen zich tot een realistischer, gematigder koers. Maar is dat ook nog zo als in een veelheid aan landen radicaal-rechtse leiders aan de macht zijn? Dit valt nog te bezien.
Een nieuwe wereldorde krijgt vorm – met Poetin, Trump en Xi Jinping als hoofdrolspelers en Meloni, Wilders en Orbán in niet onaanzienlijke bijrollen. De westerse democratie loopt gevaar, en we staan erbij en kijken ernaar.
Om het klimaat, de vrede, de democratie te bewaken is een moediger strategie nodig. Een verhaal waarin dappere leiders iets tegenover de populistische lokroep plaatsen. Die met een duidelijk plan van aanpak komen om korte- en langetermijndoelen te bereiken, waarin zowel de voor- als nadelen benoemd mogen worden. Iets als vrede en democratie zou toch uit te leggen moeten zijn?
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden