Refik Anadol, de 39-jarige Turks-Amerikaanse kunstenaar, is nog opgewonden van zijn bezoek aan het World Economic Forum in Davos onlangs. Op dit onderonsje van de machtigen der aarde zat hij een uur lang in een kamer met enkele wereldleiders – ‘welke mag ik niet zeggen.’ De digitale kunstenaar was uitgenodigd vanwege zijn nieuwste project Dataland, het eerste AI-systeem ter wereld dat uitsluitend realistische natuurbeelden genereert. De gratis beeldgenerator lijkt op bestaande AI-systemen als Dall-E en ChatGPT; alleen maakt het uitsluitend gebruik van de beeldarchieven van onder meer National Geographic Magazine en het vooraanstaande Smithsonian Museum in Washington DC. ‘Op een speelse manier wordt de onbeperkte schoonheid van de natuur nu overal en voor iedereen toegankelijk.’
Anadol is ’s werelds bekendste AI-kunstenaar. Hij exposeerde in het Museum of Modern Art in New York, werkte samen met luxemerk Bulgari en verzorgde de beelden voor de Grammy-uitreiking in zijn woonplaats Los Angeles – en dat zijn alleen wat highlights uit 2023. In de Kunsthal in Rotterdam staat nog tot en met 1 april zijn solo-expositie Living Paintings: Nature, een tiental metersgrote beeldschermen met abstracte natuurbeelden. Op basis van miljoenen foto’s van Amerikaanse natuurparken hebben zijn zelfgeschreven algoritmen nieuwe beelden gegenereerd. ‘Data-schilderijen’ noemt Anadol deze metersgrote installaties van kleurrijke abstracte patronen van ontelbare bubbels en streepjes die in een oneindige stroom over elkaar heen buitelen en daarbij voortdurend van vorm en kleur verschieten. Alsof je naar een hypnotiserende vloeistofprojectie kijkt – maar dan haarscherp en extreem gedetailleerd.
‘Mijn kunst is een samenwerking tussen mens en kunstmatige intelligentie. Mijn algoritmen zoeken naar patronen in grote hoeveelheden data. Deze patronen kunnen wij als mens niet zien. Een ander algoritme zet deze data om in bewegende beelden, waarvan ik parameters als kleur en vorm heb bepaald’, vertelt de kunstenaar, gekleed in zijn onafscheidelijke zwarte designeroutfit. In een uitverkocht auditorium van de Kunsthal heeft hij zojuist een lezing gegeven. Zijn opkomst was als die van een popster, met geklap en gejoel.
Het jongetje uit een eenvoudig lerarengezin in Istanbul heeft daarvoor een lange weg afgelegd sinds hij voor zijn 8ste verjaardag een Commodore 64-computer kreeg. ‘Ik was een echte nerd, was dagenlang aan het gamen, maar al snel begon ik eigen werelden te creëren.’ Na de kunstacademie in Istanbul krijgt hij een beurs voor de Universiteit van Californië in Los Angeles. Binnen korte tijd mag hij als artist in residence rondsnuffelen bij techbedrijven als Microsoft en Google. ‘Als kunstenaar word je als ongevaarlijk gezien.’ Hij besluit in Los Angeles te blijven en begint Refik Anadol Studio; inmiddels werken daar vijftien programmeurs, ontwerpers, makers en wetenschappers.
Zijn wereldwijde doorbraak volgt met grote bewegende projecties op bekende gebouwen in Seoul, Los Angeles en Barcelona. Op de buitengevel van The Sphere in Las Vegas, een bolvormige evenementenhal van 112 meter hoog en 157 meter doorsnee, projecteert hij AI-beelden die zijn gebaseerd op miljoenen foto’s van de ruimte; het moet wel het grootste digitale kunstwerk ooit zijn. Inkomsten worden gegenereerd met de verkoop van NFT’s, een digitaal document waarbij eigendom is vastgelegd in een blockchain. Kortom, Anadol is de protagonist van een nieuwe lichting hightech kunstenaars. ‘Een AI-optimist’, zo ziet Anadol zichzelf. ‘Ik geloof dat het de mensheid vooruit kan helpen. Zeker, er zijn uitdagingen. Maar kunstmatige intelligentie is een ongekende extensie van ons brein. Het kan onze blik op de wereld verruimen.’ Vandaar ook zijn focus op de natuur. ‘Ik ga de komende jaren gegevens verzamelen van zestien regenwouden over de hele wereld. Het werk dat ik hiermee maak, zal het besef van dit unieke en onmisbare natuurwonder vergroten. Zo draagt kunstmatige intelligentie bij aan natuurbehoud.’
‘Istanbul is de stad waar ik ben geboren, waar mijn familie woont en waar ik de liefde van mijn leven heb ontmoet. Maar deze stad betekent nog veel meer voor mij. Het is een plek die je uit je comfortzone trekt en waar je kunt dromen. Waar je als je uit het ene raam kijkt een bruiloftsfeest ziet, en uit het andere raam een luidruchtig protest. Het is waar Oost en West elkaar ontmoeten. De geluiden die je hoort, van een moskee tot een kerk en zelfs een synagoge. De bloemen en kruiden die je overal ruikt, maar ook de geur van benzine en riolen. Alles is zo intens, zo echt in Istanbul. Deze stad is al eeuwenlang in beweging maar is onder de oppervlakte nooit veranderd. Neem de Hagia Sophia, waarschijnlijk het bekendste gebouw van de stad, dat is gebouwd als een christelijke kathedraal. Onder Atatürk werd het een museum en nu is het een moskee. Maar het gebouw is nog steeds hetzelfde.’
‘Mijn moeder nam altijd illegale videocassettes met films mee van de markt. Ik was een jaar of 8 toen ik Blade Runner kreeg. Mijn oudere nichtje moest de film voor mij vertalen. Ik weet nog goed dat een scène in het bijzonder een verpletterende indruk maakte. De hoofdpersoon zegt tegen de android: ‘Dit zijn niet jouw herinneringen maar de herinneringen van iemand anders.’ De android had namelijk het geheugen van een overleden mens gekregen. Feitelijk gaat mijn werk over hetzelfde thema: een samensmelting van de menselijke herinneringen en de gedroomde werkelijkheid van kunstmatige intelligentie. Het boek van sciencefictionschrijver Philip K. Dick waarop Blade Runner is gebaseerd heet Do androids dream of electric sheep? (vertaald als: De elektrische nachtmerrie). Mijn werk voor het MoMa in 2023 heet Machine Hallucinations – zie je de parallellen? Maar dat wist ik allemaal nog niet als de 8-jarig jochie op de bank bij mijn moeder. Ik was vooral overrompeld door de schitterende beelden van het Los Angeles van de toekomst. Dat voelde echt en toch ook weer niet.’
‘Ik weet nog dat ik in 2012 landde in Los Angeles voor een masterstudie. Daar was ik, in de stad van Blade Runner. Ik nam rechtstreeks van het vliegveld een taxi naar de Walt Disney Concert Hall van architect Frank H. Gehry. Dat gebouw kwam volgens mij het dichtste bij de futuristische sfeer van de film. Het is eigenlijk geen gebouw maar een sculptuur. Jammer genoeg waren de lichten net uit, zodat ik alleen de contouren zag. Ter plekke ontstond mijn idee om het gebouw te gebruiken als een canvas voor mijn werk. Voor mijn afstuderen aan de UCLA, drie jaar later, lukte dat daadwerkelijk, wat ongelooflijk was. Weer drie jaar later mocht ik een nieuw werk op het gebouw projecteren ter gelegenheid van het 100-jarige bestaan van de Los Angeles Philharmonic. Daarvoor kon ik gebruik maken van alle bouwtekeningen en computerberekeningen die nodig waren om dat gebouw te maken. Ik weet dus hoe complex deze architectuur is.’
‘Het korte verhaal De Bibliotheek van Babel van Jorge Luis Borges is feitelijk een metafoor voor kunstmatige intelligentie. Het verhaal gaat over een bibliotheek die zich tot in de oneindigheid uitstrekt en eindeloos wordt aangevuld met nieuwe boeken die zijn gebaseerd op bestaande boeken. De bibliotheek bevat alle kennis die er is, in een ordening die wij niet altijd kunnen doorgronden. Mijn werk Archive dreaming uit 2018 waarbij ik 17 duizend documenten uit het archief van een kunstinstelling in Istanbul gebruik als dataset is hierop geïnspireerd. Bovendien bracht dit boek mij op het idee om mijn eerste infinity room te maken. In deze ruimte met spiegelende wanden, plafond en vloeren worden de projecties van mijn werk tot in de oneindigheid herhaald. Binnenkort staat trouwens een eerste directe samenwerking op stapel met de Borges Foundation.’
‘Voor Antoni Gaudí was architectuur een spirituele ervaring. Zijn innerlijk was diep verbonden met de mystieke en natuurlijke wereld; daarom zien zijn gebouwen eruit alsof ze in een droom zijn ontworpen. Alsof je mag meekijken naar de natuur door de ogen van een onnavolgbare creatieve geest. Alles is tot in detail uitgedacht – van een welvende gevel tot de deurklink of de vorm van de dakgoot. Als een organisch wezen bijna. Tegelijkertijd heeft hij een geweldig oog voor detail en vakmanschap. Zijn gevoel voor materialiteit is onovertroffen. Waarom lijken wij, met al onze moderne technologie, niet meer in staat om zulke fantasievolle en ambachtelijke architectuur te realiseren? Dat ik mijn werk mocht projecteren op de gevel van Casa Batlló in Barcelona was een geweldige eer maar ook angstaanjagend; wat kun je immers nog toevoegen aan architectuur die volmaakt is? Door weersomstandigheden als wind en temperatuur te gebruiken als dataset voor het uiteindelijk werk, legde ik een verbinding tussen de historische architectuur en de 65 duizend bezoekers van de performance.’
‘Ik heb diep respect voor de scherpte waarmee Rembrandt de werkelijkheid waarneemt en deze vervolgens naar zijn hand heeft gezet met niets meer dan pigment en canvas. Waarbij je niet mag vergeten dat zijn mogelijkheden zo veel beperkter waren. Hij moest uit zijn hoofd schilderen en zijn eigen verf maken. Het werk is ook heel fysiek. Wat mij persoonlijk fascineert aan Rembrandt is hoe hij speelt met licht. In veel kunst heeft licht een spirituele betekenis, als de verbeelding van het goddelijke en bovenmenselijke. Zonder licht gaan we dood tenslotte. Maar bij Rembrandt is licht ook heel aards. Bijna tastbaar, alsof het een materiaal is waarmee hij schildert.’
‘De plek voor mensen die geïnteresseerd zijn in innovatieve kunst met gebruik van technologie is Ars Electronica, een kunstfestival elk najaar in Linz in Oostenrijk. Je ziet er onbegrijpelijke creaties die de grenzen van zowel technologie als kunst oprekken, maar ook heel toegankelijke werken in de openbare ruimte. Ik exposeer er en bezoek de conferentie al sinds 2006, en elk jaar weer sta ik versteld. Ik ben niet verbonden aan een galerie maar ben volledig onafhankelijk. Festivals als Ars Electronica zijn voor kunstenaars als ik een onmisbaar podium. Ook omdat het openbaar is, iedereen kan een kaartje kopen. Veel van de elektronische en digitale kunstwerken daar zijn gemaakt om gezamenlijk te ervaren. Kunst die mensen bij elkaar brengt, dat is voor mij het hoogst haalbare.’
‘Voor mijn project Winds of Yawanawá heb ik samengewerkt met de Yawanawástam in het Amazonegebied. Mijn bezoek van drie maanden aan dit grootste ecosysteem ter wereld was een levensveranderende ervaring. Eerst een dag vliegen, dan een dag rijden en dan nog een hele dag varen – alleen al die fysieke reis dwingt je om ballast achter te laten. En als je dan rondloopt in dat regenwoud, zo ver van de bewoonde wereld, dan merk je opeens dat dit organisme, want dat is het, helemaal niet in jou is geïnteresseerd. Alles is al in harmonie. Van de kleinste schimmel tot 100 meter hoge bomen, het is allemaal met elkaar verbonden en afhankelijk van elkaar. Het heeft de mens niet nodig. Tegelijkertijd voelde ik mij een wezenlijk onderdeel van deze natuur.’
Anadol opent zijn zwarte overhemd en toont een leren hanger met daaraan een grote witte tand. ‘Van een jaguar, die het dorp van de Yawanawá aanviel. Zij moesten het dier doden. Als een herinnering aan hun noodlottige ingrijpen in de natuur dragen zij dit om hun nek. Zij hebben geen data of kunstmatige intelligentie nodig om te zijn verbonden met de natuur. Gewoon één tand.’
‘In mijn werk zoek ik voortdurend naar het uiterste wat technologie kan. Zo buig ik mij nu over de mogelijkheden om robots te integreren in een installatie. De technologie die ik in mijn dagelijks leven gebruik mij mag niet daarvan afleiden. Daarom heb ik een iPhone, een MacBook en een iWatch. Prachtig om te zien en helder in gebruik.’ Anadol houdt zijn iPhone omhoog: ‘Weet jij hoeveel mensen hieraan hebben gewerkt? Dat moeten er talloze zijn geweest door de jaren heen. En telkens weer blijft Apple de concurenten een stap voor. De nieuwe Vision Pro vr-brillen zijn ongekend in beeldkwaliteit, bedieningsmogelijkheden en gebruiksgemak. En ze zien er ook nog eens het beste uit. Heel inspirerend. Want niets is zo moeilijk als iets ontwerpen wat er eenvoudig uitziet maar in feite heel complex en verfijnd is.’
7 november 1985 Geboren in Istanbul.
2012 Bachelor in Beeldende kunst, fotografie en nieuwe media aan de Bilgi-universiteit in Istanbul.
2014 Opening Refik Anadol Studio.
2015 Master Design media arts aan de Universiteit van Californië in Los Angeles.
2016 Eerste kunstenaar met artist in residency bij Google.
2019 Live-projectie WDCH Dreams op de Walt Disney Concert Hall in Los Angeles; de AI-beelden reageren op het concert in het gebouw.
2021 Installatie Sense of healing is te zien op de Kunstbiënnale van Venetië.
2022 Projectie Living architecture op Casa Batlló van Antoni Gaudí in Barcelona.
2023 Installatie Unsupervised: Machine hallucinations in opdracht van het MoMa in New York, gebaseerd op de volledige museumcollectie.
2023 Een NFT gebaseerd op Unsupervised: Machine hallucinations wordt voor 5 miljoen dollar verkocht als de duurste kunst-NFT bij veilinghuis Sotheby’s.
2023 Eerste solo-expositie in Nederland met Living paintings: Nature in de Kunsthal in Rotterdam.
2024 Begin van het onderzoeksproject Dataland.
Refik Anadol werkt en woont met de Turkse kunstenares Efsun Erkılıç (1982) in Los Angeles.
Onze gids dit weekeinde is een rubriek in Volkskrant Magazine waarin een bekend persoon (op velerlei terreinen) uit binnen- of buitenland ons gidst langs zijn of haar favorieten.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden