Na een lange tijd keek ik weer eens televisie. Op Nieuwsuur zag ik een vitaliteitscoach een ict’er uitleggen dat hij zijn chronische zitgedrag moet afwisselen met bewegingspauzes. Volgens TNO is er namelijk een ‘zitepidemie’ gaande en Nederland is blijkbaar Europees kampioen zitten. Wat me fascineerde aan de reportage was de nieuwswaarde en onderliggende boodschap: ‘Hé grappig…, in dit kapitalistisch systeem hebben we ook een lichaam’.
Het is typisch voor onze liberale cultuur. Een vitaliteitscoach moet ons herinneren aan het feit dat ons lichaam geen slapend huisdier is. Fabrieksarbeiders, omwonenden van Tata Steel en klimaatvluchtelingen wisten het natuurlijk allang: het lichaam staat in direct verband met de heersende macht. Toch domineert het liberale mensbeeld in Nederland. De gedachte is dat we rationele vrije individuen zijn, en dat onze levens niet onderdrukt worden. In die vrijheid zijn we – met een kleine overheid – ‘natuurlijke gelijken’. Een verleidelijke gedachte, maar één die is doordrenkt van privileges en onrecht.
Over de auteur
Shivant Jhagroe is universitair docent aan het Instituut Bestuurskunde van Universiteit Leiden. In de maand februari is hij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Want wie had ooit gedacht dat je nog etnisch werd geprofileerd door de marechaussee, zelfs na een expliciet rechterlijk verbod? Jawel, in Nederland kan het allemaal. Het liberale mensbeeld is gewelddadig als je geen witte Nederlander bent. Een ander voorbeeld. Toen ik onlangs in een dierentuin was om een korte lezing te geven tijdens een kennisprogramma, liep ik langs de apenrots. Wat overduidelijk een jolige vaderfiguur van een witte familie was, riep al grappend: ‘Kijk, dat lijkt net de Bijlmer!’ Lachen, gieren, brullen. Ik hoor het Dilan Yeşilgöz al goedpraten volgens ruttiaans recept: ‘Ja racisme is niet fijn, maar de overheid gaat niet over humor. Het is een vrij land. En een vrij gaaf land bovendien.’
Een liberaal mensbeeld ontmenselijkt. Een passieve overheidsrol gecombineerd met het mantra van ‘menselijke gelijkheid’ bestendigt ook mannelijk privilege. Zo blijkt dat mannelijke nekspieren decennia de norm waren voor crash test dummies voor auto’s. Het gevolg: 73 procent meer kans op letsel voor vrouwen bij een frontale botsing. Technici ontwerpen dikwijls voor hun evenbeeld: witte mannen.
Het Sociaal en Cultureel Planbureau concludeerde enige tijd geleden dat een mensbeeld feitelijk een ‘stille ideologie’ is die beleidsmakers ook hanteren. Dit werd pijnlijk duidelijk bij het racistische toeslagenschandaal, waarover de parlementaire enquêtecommissie onlangs een snoeihard oordeel velde. Burgers mogen immers van een overheid verwachten dat deze hen neutraal en rechtmatig behandelen. Maar omdat de staat vooral mensen van kleur zag als ‘risico’, zijn de levens van veel gezinnen ‘vermorzeld’.
We moeten vaststellen dat het liberale mensbeeld fungeert als rookgordijn om geweld te legitimeren. Het werkt in het voordeel van witte burgers, maar ook van ondernemers van wie het businessmodel is gebaseerd op uitbuiting. Dat uitbuiten gebeurt heel letterlijk door bedrijven de ruimte te geven om de aarde koloniaal te plunderen voor onze smartphones en auto’s. De liberale retoriek van ‘vrij economisch verkeer’ kent letterlijk geen grenzen: asteroïden en de planeet Mars willen ze zelfs ontginnen voor zeldzame metalen. Blijkbaar is het universum ondergeschikt aan de wil van de ‘vrije’ ondernemer.
Een liberale glimlach compenseert voor brutale macht. Zo ook in de politiek. Het neofascisme van Geert W. en Thierry B. worden namelijk ‘acceptabele politieke meningen’ binnen de liberale strijd om ideeën. Om met de onderzoekers Schinkel en Van Reekum te spreken: fascisme en liberalisme zijn twee zijden van dezelfde munt.
U denkt wellicht: ja hallo, maak je het nu niet groter dan het is? Want waar zitten die gewelddadige liberalen eigenlijk? Uiteraard, een mensbeeld is vooral een zelfbeeld, om het sociologisch te stellen. We hebben het in eerste instantie over het zelfbeeld van witte ondernemende hoogopgeleide Nederlanders die steeds meer in hun eigen bubbel leven, onthulde ook het CBS laatst. Voor deze groep is racisme en classisme geen alledaagse kwestie. Ze vinden Nederland vooral een tolerant land met invechtkansen voor iedereen. Het liberaal mensbeeld benadrukt ons individualisme zonder gender, klasse, ras, taalprivilege en lichaam. Ironisch genoeg is liberalisme zo de grote ongelijkmaker.
Het venijnige is dat dit beeld zo genormaliseerd is dat we het niet meer zien, zoals vissen het water niet zien waarin ze zwemmen. Laten we daarom de stille ideologie waar journalisten, wetenschappers en beleidsmakers zich met graagte van bedienen, expliciet maken. Beter nog, laten we dat liberale mensbeeld bij het grofvuil zetten, het stinkt naar rotte vis en is levensgevaarlijk.
Het mooie is dat dit denkruimte biedt. We kunnen experimenteren met meer adequate mensbeelden, bijvoorbeeld een sociaal-ecologische. Zo’n verbeelding kijkt naar sociale relaties en onze diepe verknoping met de natuur. Hoe anders ziet ons overheidsbeleid, onze economie en onze democratie eruit als we deze op een sociaal-ecologisch mensbeeld funderen?
Als ik in zo’n toekomst weer televisie kijk – als die er dan nog zijn – hoop ik in ieder geval geen vitaliteitscoach meer te zien die ons uitlegt dat we dagelijks eventjes 15 minuten moeten squatten op het werk.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Source: Volkskrant