Mobieltjes waren er in alle soorten en maten, inclusief (nogal stereotiepe) roze Ladyphones. Met de komst van de smartphone kwam daar een eind aan – vaste vorm, gemaakt door mannen, voor mannen. Hoe zou een smartphone eruitzien als de vrouw centraal staat bij het ontwerpen?
De SGH-E530 Ladyphone is de ideale partner om mee te shoppen. Stuur een MMS met de geïntegreerde megapixel-camera en laat je vriendinnen groen worden van jaloezie als ze zien wat voor schoenen je hebt gescoord! Of je nu je biologische klok wil raadplegen of nagaan hoeveel calorieën je die dag hebt verbruikt, de SGH-E530 geeft de meest intieme informatie.
Winkelen, vriendinnen, jaloezie, ongesteld, dik. De hoofdthema’s in het leven van de vrouw, moet het marketingteam hebben gedacht toen ze deze Samsung-klaptelefoon van bovenstaande beschrijving voorzagen. Daarin was Samsung overigens niet de enige; rond 2005 kwam ieder zichzelf respecterend mobieltjesmerk met een roze of gouden telefoon, al dan niet in de vorm van een lipstick, poederdoos of zakspiegel.
Positief gezien waren de jaren nul een periode waarin volop werd geëxperimenteerd met design en functionaliteit. Voor de komst van de smartphone waren mobieltjes veel goedkoper te produceren en verschenen ze in de vorm van een balpen, met wegdraaiende mp3-knopjes à la Rubiks kubus of met de cijfers in een kringetje om het scherm. Totaal onpraktisch, maar een leuk gezicht. Een schril contrast met de paar millimeter extra schermruimte waar men zich nu bij een smartphonelancering op kan verheugen – de telefoons met vouwbare schermen daargelaten.
Echt vernieuwend werden de Ladyphones nooit. Samsung voorzag rond 2005 een paar modellen van de Fake Call-optie, waardoor de telefoon met een druk op de knop begon te rinkelen en je in een onguur steegje kon doen alsof je iemand aan de telefoon had. Of een kalender om je cyclus bij te houden – geen technologisch hoogstandje en bovendien iets dat vrouwen al duizenden jaren doen. De fabrikanten hanteerden het pink it and shrink it-model, zei de investeerder Ketty Pucci-Sisti Maisonrouge er in 2013 over tegen The New York Times. ‘Ze nemen het mannenmodel als basisdesign in plaats van een heel nieuw concept te ontwikkelen.’
Want ja, waarom bestond er wel een Ladyphone, maar geen Gentlemanphone? En is de moderne smartphone wel zo genderneutraal als die wordt gepresenteerd?
De tweedejaarsstudenten multimediadesign van de Hogeschool van Rotterdam buigen zich aandachtig over hun eigen telefoons en over een trits oude (smart)phones die door het lokaal gaan. Vooral de vederlichte witte iPhone 3GS uit 2008 trekt de aandacht. Diagonaal meet deze een krappe 9 centimeter, tegenover gemiddeld 15 centimeter bij de smartphone van nu; het is alsof je hem bij een Happy Meal hebt gekregen. ‘Voelt eigenlijk wel lekker’, zegt een van de studenten, terwijl ze demonstreert hoe ze met haar duim bij alle hoeken van het scherm kan.
Het is aan de studenten om in twee uur uit te vogelen hoe een smartphone eruitziet wanneer de vrouw centraal staat in het ontwerpproces. In groepjes wordt er druk gebrainstormd over wat er allemaal schort aan hun eigen telefoons: ze zijn moeilijk met één hand te bedienen, de belangrijkste knoppen van apps zitten meestal in de uiterste hoeken. Ze blijven niet staan als je ze als spiegeltje wilt gebruiken en je loopt er óf de hele dag mee in je hand, óf je kunt hem niet vinden in je tas.
‘Vrouwen zijn de oerhackers’, zegt Daisy O’Neill, onderzoeker aan de TU Eindhoven. Ze verdiept zich in feministische designmethoden, in het bijzonder in de technische gezondheidszorg. ‘We moeten ons al heel lang aanpassen aan een wereld die niet voor ons is gemaakt.’ Voor vrouwen is het normaal om nooit zonder tas de deur uit te kunnen, maar telefoons worden niet zó groot dat ze bij mannen niet meer in de broekzak passen. Toch ziet O’Neill die discussie anders. ‘De vraag is: waarom zijn onze zakken zo klein? We hebben een geweldig apparaat dat we nergens kwijt kunnen.’
Techjournalisten Jan Diehm en Amber Thomas onderzochten of de vrouwenbroekzak écht zoveel kleiner is (ja) en waarom. In de 18de eeuw werd vrouwenmode strakker, waarbij de vrouw vier ‘bulten’ overhield: de borsten en heupen. Een vijfde vonden de (mannelijke) ontwerpers te lomp. Daarbij: door te voorkomen dat vrouwen hun spullen veilig kunnen opbergen én hun handen vrij hebben, konden ze moeilijk zelfstandig op pad. Tenzij ze een handtas dragen, natuurlijk. Een industrie die inmiddels ruim 7 miljard euro waard is.
Maar met alleen grotere zakken komen we er niet. Door de oververtegenwoordiging van mannen in technische functies wordt de vrouw over het hoofd gezien. Hoewel de Ladyphone in 2005 al een simpel systeem had om je menstruatie bij te houden, vergat Apple dit tien jaar later toe te voegen aan Healthkit, de gezondheidsapp waarmee je wel je zoutinname en tal van andere lichaamsfuncties kon meten. In die tijd bezetten mannen 80 procent van de techfuncties bij Apple. Nu tien jaar later is dat aandeel met nog geen 5 procentpunt gedaald. In zo’n designteam is de vrouw een niche, een afwijking van de norm.
Simoon Hermus is techredacteur voor de Volkskrant. Ze schrijft onder meer over big tech, a.i., sociale media en games.
De Britse journalist Caroline Criado Pérez schreef het boek Invisible Women, waarin ze de datakloof op het gebied van gender demonstreert. Omdat we minder over vrouwen weten, houden we minder rekening met ze. In 2016 verstond (telefoon)software die je met je stem bedient mannen tot 70 procent beter dan vrouwen. Volgens de laatste schattingen is dit afgezwakt tot 15 procent, maar het gekke is: vrouwen zijn volgens onderzoekers van de universiteit van Ohio beter verstaanbaar, ze articuleren duidelijker en spreken medeklinkers langzamer uit. De software verstaat vrouwen slechter omdat die vooral met mannelijke data is getraind.
Kunstmatige intelligentie moet de smartphone nog slimmer maken, maar een onevenwichtige dataset kan ertoe leiden dat AI genderstereotypen vergroot. Zo ontdekte de computerwetenschapper Vicente Ordóñez dat in een dataset vrouwen 33 procent vaker kookten dan mannen, maar dat een AI-model dat verschil vergrootte door in 70 procent van de mensen een vrouwelijke thuiskok te zien. De relatie tussen ‘vrouw’ en ‘keuken’ bleek zelfs sterker dan die tussen mannen en de voor hen typerende vorm van kaalheid; een man met een kale kruin werd achter een fornuis alsnog voor vrouw aangezien.
Fitnessapps onderschatten het aantal stappen dat tijdens huishoudelijk werk wordt gezet tot wel 74 procent, schrijft Criado Perez. Áls je de telefoon al op je lichaam draagt of vast hebt – wat niet makkelijk gaat met kleine zakken en een dweil in je handen. Dat is niet alleen vervelend voor de gebruiker, maar heeft ook als gevolg dat er veel minder betrouwbare (bewegings)data zijn over vrouwen en er een goede basis ontbreekt voor onderzoek en innovatie.
Designers moeten meer observeren, vindt ontwerpwetenschapper en Volkskrant-columnist Jasper van Kuijk. Hierdoor denken ze niet alleen na over hoe ze zelf iets gebruiken, maar verplaatsen ze zich ook in de ander. Hij vertelt over studenten die voor de ov-chipkaart onderzoek deden in Hongkong, waar al langer zo’n inchecksysteem bestond. ‘Ze zagen het gros van de vrouwen hun tas roetsjjj over de kaartlezer halen, zonder dat ze het pasje eruit hoefden te halen. Als ontwerper moet je zo’n handigheid faciliteren.’
O’Neill zou best terug willen naar 2005 – verschillende telefoons voor verschillende doelgroepen – maar dan zonder de genderstereotypen. ‘Als je een kind hebt dat graag filmpjes op je telefoon kijkt, wil je de rest van de functies vergrendelen.’ Iemand die alleen reist, wil bereikbaar zijn voor de veiligheid, maar ook dat de telefoon spaarzaam omgaat met data. ‘Vrouwen die een hijab dragen, stoppen hem nu in hun hoofddoek. Daar moet een beter design voor bestaan.’
In Rotterdam komen de designstudenten met de Slayphone, for the girls and the gays, met een app om roddels te delen en de mogelijkheid om op je telefoon je outfits te plannen. De iTase van een ander groepje heeft een ingebouwde taser en busje pepperspray. Het groepje van Marleen van der Voorn, Isa de Groot, Nicole Rorije en Giovanni Polhuijs bedacht het winnende ontwerp: de Empower-ring. Een telefoon die in je tas kan blijven zitten omdat je met de ring kunt betalen of inchecken in de tram. De ring heeft nog een tweede functie; je kunt hem aan de telefoon bevestigen, waardoor hij niet meer uit je hand glijdt.
‘Deze studenten kregen een ontzettend moeilijke opdracht’, zegt O’Neill. ‘Je ziet dat als je doorbouwt op bestaande ideeën, er toch nog wat genderstereotypen insluipen.’ Zij hoopt dat designers de kans krijgen het bestaande idee van een telefoon te schrappen en echt opnieuw te beginnen.
‘Een goede designer accepteert de wereld nooit zoals ze is en wordt boos genoeg om haar te veranderen’, zegt Van Kuijk. Maar in je eentje kom je er niet. ‘Als het management het probleem niet ziet, kan je ontwerp nog zo briljant zijn; vergeet het dan maar.’ Volgens het World Economic Forum was in 2022 de helft van de startende ondernemers vrouw. Toch gaat nog slechts 2 procent van al het durfkapitaal naar vrouwen. Dit zijn de grote investeringen die het mogelijk maken om een techbedrijf te beginnen of een heel nieuw product te ontwikkelen. O’Neill: ‘Het gaat om het verdelen van de macht. Er zijn genoeg vrouwen, minderheden en queer mensen die ontwerpen. Zij moeten vanaf de grond iets kunnen opbouwen, en niet alleen maar hopen dat ze een plekje aan ‘hun’ tekentafel krijgen. Die tekentafel is van iedereen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden