‘Lady Macbeth is een van de mooiste vrouwenrollen die Shakespeare ooit heeft geschreven, maar nog steeds óók heel teleurstellend.’ In zijn nieuwe bewerking Lady+Lord Macbeth, die vanaf deze week te zien is bij Theatergroep Suburbia, heeft auteur Tom Lanoye van de vrouw van Macbeth (gespeeld door Joy Wielkens) een volwaardiger en complexer personage gemaakt dan in Shakespeares origineel.
‘Ik wilde van haar een vrouw maken die niet alleen bepaald wordt door de rollen die haar man vervult. Lady Macbeth moest een autonoom personage worden, net zo duivels als haar man, en méér dan dat.’
In de oorspronkelijke tragedie uit 1623 vermoordt Macbeth op aandringen van zijn vrouw de koning om zelf de troon te kunnen bestijgen. Hij wordt vervolgens gekweld door wroeging, en als het volk in opstand komt, is hij verloren. Zijn vrouw verdwijnt na een veelbelovend begin al snel naar de achtergrond. Vlak voor het einde van het stuk heeft ze zichzelf waarschijnlijk om het leven gebracht, al wordt daar maar weinig aandacht aan besteed. Lanoye: ‘Shakespeare geeft haar niet eens de mooie eindmonoloog waar ze recht op heeft.’
Over de auteur
Sander Janssens is theaterjournalist voor de Volkskrant. Hij schrijft recensies, interviews en achtergrondartikelen.
William Shakespeare (1564-1616) een vrouwonvriendelijke toneelschrijver noemen voert misschien wat ver, maar wie goed kijkt naar de rollen die hij schreef, moet concluderen dat zijn vrouwelijke personages ver achterblijven ten opzichte van de mannen. Vrouwen zitten minder vaak in scènes, hebben een stuk minder tekst, maken nauwelijks ontwikkeling door en zijn minder belangrijk voor het verhaal.
Lady Macbeth, Julia, Desdemona, Ophelia – allemaal personages die zich eerst en vooral verhouden tot hun (mannelijke) geliefde. Waarom is dat verschil zo groot? En hoe wordt daar in deze tijd mee omgegaan?
Eerst maar het goede nieuws: de huidige generatie theatermakers lijkt zich terdege bewust van de problematische genderverhouding in veel van Shakespeares stukken en poogt daar iets aan te doen. Alleen al de komende maanden zijn er meerdere Shakespeare-ensceneringen te zien waarin het vrouwelijk perspectief meer focus en diepgang krijgt.
Na Lady+Lord Macbeth is in juni tijdens het Holland Festival in Amsterdam een radicale herinterpretatie van Hamlet te zien, bewerkt en geregisseerd door de Braziliaanse theatermaker Christiane Jatahy. In haar bewerking is Hamlet geen Deense puberjongen, maar een volwassen vrouw, die reflecteert op machtsstructuren en genderverhoudingen.
Diezelfde maand gaat bij HNTjong een moderne hertaling van Romeo & Julia in première. Shakespeares beroemde stuk over de fatale liefde tussen twee jonge mensen uit rivaliserende families wordt bewerkt door de jonge theaterauteur Melissa Knollenburg. In haar versie heeft Julia (gespeeld door Soumaya Ahouaoui) de hoofdrol: ‘Mijn uitgangspunt was: wat gebeurt er met Julia als ze niet voortdurend wordt onderdrukt?’
De laatste jaren werden Shakespeares vrouwenrollen al vaker uitgebreid en autonomer gemaakt, een trend die mede dankzij de #MeToo-beweging een impuls kreeg. Ook gebeurde het af en toe dat mannenrollen worden vertolkt door vrouwelijke acteurs of andersom. Lanoye schreef eerder al de voorstelling Hamlet vs Hamlet (2014), waarin Hamlet werd vertolkt door actrice Abke Haring. In 2015 bewerkte hij voor actrice Frieda Pittoors King Lear tot Koningin Lear.
Op dit moment wordt in Duitsland op basis van zijn bekroonde theaterepos Ten oorlog (2005), een monsterbewerking van acht Shakespearestukken, een versie van Richard III gespeeld met actrice Lina Beckmann in de titelrol, een vertolking waarvoor ze diverse grote theaterprijzen in de wacht sleepte.
Richard III wordt beschouwd als een van de wreedste, hebzuchtigste personages uit Shakespeares oeuvre, en bovendien ronduit vrouwonvriendelijk. Lanoye: ‘Op het moment dat een vrouw die rol vertolkt, krijgt die misogynie ineens een dubbele laag: het levert er automatisch ook kritiek op.’
Ook regisseur Nina Spijkers experimenteerde de laatste jaren met genderverwisselingen in haar Shakespeare-ensceneringen. Vorig jaar voerde ze bij Het Nationale Theater een vrouwelijke Coriolanus op: een meedogenloze rol van Yela de Koning. Coriolanus is een opgefokte legerleider die door zijn hardnekkige eenkennigheid de sympathie van het volk verspeelt.
Door een vrouw als Coriolanus te casten, gaf Spijkers impliciet een nieuwe ingang om je aan het vaak onsympathieke personage te verbinden: ineens schemerde er ook woede over jarenlange vrouwenonderdrukking in het personage door. De onbuigzaamheid van Coriolanus werd daarmee begrijpelijker en invoelbaar.
Eerder regisseerde Spijkers bij Toneelschuur Producties Het temmen van de feeks, een omstreden komedie over een trotse vrouw die na haar gedwongen uithuwelijking zo lang wordt vernederd en mishandeld door een man, dat ze zich uiteindelijk gedwee aan hem onderwerpt. Ook toen koos Spijkers ervoor de rollen om te draaien: de ‘feeks’ werd gespeeld door acteur Roeland Fernhout, de sadistische ‘temmer’ door Astrid van Eck.
‘Het is een commentaar op het origineel en tegelijk een ultieme poging je te verplaatsen in iemand van het andere geslacht’, zei ze daar destijds over in de Volkskrant. Haar enscenering begon met een korte, woordloze scène waarin de acteurs als zichzelf opkwamen en op het podium hun kostuums aantrokken. Op die manier presenteerde ze gender expliciet als een ‘rol’ die je aanneemt, een concept waar je dus ook uit kunt breken.
Vooropgesteld: het is zeker niet voorbehouden aan Shakespeare of aan zijn tijd dat vrouwenrollen kleiner en oppervlakkiger zijn dan hun mannelijke equivalenten. Tot op de dag van vandaag zijn in de westerse theatercanon de mannelijke personages prominenter aanwezig en voorzien van beter uitgewerkte motieven en meer initiatief. Een oorzaak ligt onder meer in het grote aandeel mannelijke auteurs, regisseurs en artistiek leiders die lange tijd voornamelijk bepaalden welk repertoire er wordt gespeeld – al komt daar gelukkig verandering in.
Dat Shakespeare meer aandacht besteedde aan zijn mannenrollen, heeft volgens Lanoye ook te maken met de theatertradities van zijn tijd. Vrouwen mochten in die tijd niet toneelspelen, dus vrouwelijke personages werden gespeeld door zogeheten ‘boy actors’: jonge acteurs die nog niet de baard in de keel hadden. Lanoye: ‘Dat waren vaak frêle jongemannen met een stuk minder ervaring in het spelen van complexe personages. Direct gevolg daarvan is dat die rollen niet heel diepgravend kónden zijn.’
Bijkomende reden is volgens hem dat Shakespeares werk ‘deels politieke propaganda’ was voor de – in die tijd vooral mannelijke – machthebbers. ‘Shakespeare was iemand die goede stukken wilde schrijven, maar ook geld wilde verdienen. Richard III is rechtstreekse propaganda voor het Engelse koningshuis van de Tudors. Daarom is Richard III extra monsterlijk gemaakt. Macbeth werd geschreven voor koning James. Hele passages in dat stuk zijn pure stroop-aan-de-baard-smeerderij voor de koning.’
In de visie die Lanoye samen met regisseur Olivier Diepenhorst ontwikkelde, is Macbeth een verhaal dat meer gaat over liefde dan over machtswellust. ‘Als je het als liefdestragedie beschouwt, is het drama automatisch het grootst als de beide partners gelijkwaardig zijn ten opzichte van elkaar. Lady en Lord Macbeth moesten dus ook tot vergelijkbare wreedheden in staat zijn. Als Macbeth zijn vriend vermoordt, zoals in het originele stuk, moest zij haar vriendin doden. Ik wilde haar niet alleen even sterk maken als Macbeth, maar ook even wanhopig, gemeen en angstig. Mijn Lady Macbeth is een twijfelende vrouw die bewust wreedheden begaat, en dan wroeging heeft.’
Lanoyes bewerking gaat over twee mensen die met een existentiële leegte kampen, die op de spits wordt gedreven door hun ongewenste kinderloosheid. ‘Daarom heb ik Lady Macbeth een belangrijke vriendin gegeven, die een vergelijkbaar leven leidt, maar net iets beter af is: een jongere, mooiere vrouw die wél moeder is, en die dat bovendien graag met Lady Macbeth wil delen. Haar eigen pijn komt daardoor des te harder aan.’
Als je personages meer diepgang wilt geven, moet je dus ook aan de slag met hun directe omgeving. In de oorspronkelijke versie van Romeo & Julia blijft Julia ook oppervlakkiger dan Romeo, omdat de mensen om haar heen haar niet de ruimte geven zichzelf te ontplooien, ontdekte Melissa Knollenburg bij het bewerken van het stuk. ‘Julia’s moeder vindt dat ze jong moet trouwen, de voedster zegt al snel dat ze wel oud genoeg is om kinderen te krijgen. Allemaal vrouwen die blijven benadrukken dat Julia al rijp genoeg is om het leven te leiden dat de mannen voor haar hebben uitgestippeld.’
Dat moest anders, vond ze. ‘Hamlet heeft Horatio, Macbeth heeft Banquo, Romeo heeft een hele vriendengroep, aangevoerd door zijn beste vriend Mercutio. Ik gunde Julia ook zo’n kring om zich heen van mensen die het beste met haar voorhebben.’
Zo’n groep vrienden levert je als theaterauteur allerlei nieuwe mogelijkheden op. ‘Al is het maar dat je personage tegen iemand een monoloog kan afsteken. Daardoor krijgen die rollen diepte: ze kunnen het hebben over om wie ze rouwen, wie ze liefhebben of wat vriendschap betekent. Als je niemand om je heen hebt die daadwerkelijk met je begaan is, waar haal je dan de drang tot handelen vandaan? Hoe ontwikkel je jezelf tot een gelaagd persoon, als je niet bevraagd, gedragen of geliefd wordt?’
Knollenburg heeft een zeer vrije bewerking gemaakt van de beroemde liefdestragedie. Ze baseert haar versie van Julia op drie specifieke zinnen uit Shakespeares origineel, vertelt ze. ‘Dat waren de momenten waarop ze de ander afkapt en zelf het woord neemt. Daarin vond ik mijn eigen Julia: iemand die een stuk slimmer, directer en dominanter is dan veel mensen vermoeden.’
Volgens haar is Julia iemand die wil ontsnappen uit het leven dat ze leidt in Verona, en die liefde wil ervaren. ‘En gedurende de drie dagen dat het stuk duurt, denkt ze dat ze die liefde bij Romeo vindt. Maar het is natuurlijk zeer de vraag of die twee echt voor altijd bij elkaar waren gebleven als ze niet waren gestorven.’ Ze benadrukt dat Romeo aan het begin van het stuk liefdesverdriet heeft, een gegeven waarop ook de film Rosaline stoelt, de romkom uit 2022 over Romeo’s ex-vriendin. Knollenburg: ‘Het kan best dat Julia voor hem gewoon een rebound is.’
Julia wordt vaak gezien als een gepassioneerd personage, maar dat beeld is vooral gebaseerd op Romeo’s romantische inborst, volgens Knollenburg. ‘Als je goed leest, ontdek je dat Julia eigenlijk vrij nuchter is. Ze doorbreekt Romeo’s lyriek soms ook, bijvoorbeeld door hem erop te wijzen dat hij ook op concretere dingen kan zweren dan de maan.’
Het was niet altijd even makkelijk om bij haar eigen wens te blijven om van Julia een hoofdpersonage te maken. ‘Romeo heeft heel veel tekst, en de lyrische taal waarvan hij zich bedient is als schrijver heel lekker. Dat voelde soms tegennatuurlijk: ik moest Romeo – en dus ook de dichter in mezelf – soms bewust afkappen. Bij Julia heb je veel minder tekst om op terug te vallen, zij moest meer uit mezelf komen. Maar je zit wel met dat hardnekkige beeld dat mensen al van haar hebben. Je moet dus tegelijkertijd iets afbreken en iets opbouwen.’
In haar bewerking ontwikkelt Julia zich van meisje tot jonge vrouw, die keuzen maakt over hoe ze haar leven invult en wat ze van zichzelf verwacht. Ze voert gesprekken met mensen buiten Verona, ze wordt reislustig, wil echte liefde ervaren maar weet niet zeker of ze dat op dit moment al wil, ze twijfelt. En, heel belangrijk: ze bevraagt waarom Romeo eigenlijk verliefd op haar is.
‘Ik heb van Julia een eigengereid en slim personage gemaakt, dat anderen – en Romeo vooral – betrapt op bullshit. Ik denk dat sommige mannen haar best intimiderend zouden vinden. Ik vraag me dan meteen af of ze dat ook van Romeo zouden vinden, als die zich zo gedroeg. Waarschijnlijk niet.’
De vraag die je bij al deze bewerkingen kunt stellen is: waarom zou je stukken met achterhaalde denkbeelden of ideeën over vrouwen überhaupt nog op de planken brengen? Waarom al die moeite om die gedateerde vrouwenrollen aan te passen, als je ook gewoon nieuwe, eigentijdse stukken kunt schrijven?
Maar het kan natuurlijk juist ook vanwege die ouderwetse of problematische ideeën interessant zijn die stukken op te voeren. Het seksisme in Shakespeares werk kan ons iets leren over de positie van vrouwen in het huidige tijdsgewricht. Het dwingt de huidige generatie theatermakers om zich te verhouden tot gender en stelling te nemen. Zo gaan die eeuwenoude stukken automatisch over het nu.
Bovendien, en laten we dat zeker niet vergeten, zijn het óók ronduit prachtige stukken. Lanoye: ‘Shakespeares werk is geniale poëzie, waarin emotionele en existentiële dilemma’s worden bezongen zoals je dat alleen bij de allergrootste toneelschrijvers in de wereldliteratuur ziet. Je zou gek zijn om vanwege de kritiek op zijn vrouwenrollen te beslissen zijn werk niet meer te spelen. Maar je moet er wel kritisch naar kijken én er iets mee doen.’
Lady+Lord Macbeth van Theatergroep Suburbia, tournee 1/3 t/m 14/4 (première 9/3). Romeo & Julia van HNTjong, tournee 14/6 t/m 23/11 (première 22/6). Hamlet van Christiane Jatahy, 21 t/m 23/6, Internationaal Theater Amsterdam.
Hamlet (v)
In de uitgesproken feministische bewerking van Christiane Jatahy (te zien tijdens het Holland Festival) is Hamlet een hedendaagse vrouw die geconfronteerd wordt met het geweld van het patriarchaat. Met de vrouwen om haar heen – haar moeder Gertrude en haar verloofde Ophelia – onderzoekt Hamlet hoe mechanismen uit het verleden deze tijd nog altijd beïnvloeden en, heel belangrijk, wat daaraan te doen is. Hamlets bekendste zin ‘to be or not te be’ is bij haar ‘to act or to resign’: handelen of opgeven?
Feeks (m/v)
In 2017 mocht een toeschouwer bij aanvang van De getemde feeks van Shakespearetheater Diever aan een rad draaien om te bepalen of Katharina (in deze enscenering ook wel kortweg ‘kutje’ genoemd) en Petruchio die avond door een man of een vrouw zouden worden gespeeld. Regisseur Jack Nieborg liet destijds in de Volkskrant weten te hopen op die manier los te komen van gevestigde rolpatronen. ‘Echt vrouwvijandig zou ik De getemde feeks niet willen noemen, maar wel vrouwonvriendelijk en behoorlijk rolbevestigend.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden