Alleen op die manier kan het vastgelopen stelsel weer worden vlotgetrokken, schrijft de commissie onder leiding van oud-PvdA-Kamerlid Roos Vermeij. Het stelsel is nu een onontwarbare kluwen. Wachttijden voor keuringen lopen op tot vele maanden, door toegenomen complexiteit kunnen zelfs experts er niet meer wijs uit worden en dan zijn er nog (onbedoelde) onrechtvaardigheden voor tienduizenden mensen.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid.
Lees hier alles over de kabinetsformatie.
Ruim een jaar geleden kreeg de commissie daarom van minister Karien van Gennip (Sociale Zaken) de opdracht om met oplossingen te komen. Dat er veel moest gebeuren, stond al vast. De commissie komt nu inderdaad met verregaande voorstellen, maar niet met één panklare oplossing. In plaats daarvan presenteert ze ‘drie varianten om het stelsel te vereenvoudigen’. Dat is conform de opdracht van Van Gennip.
Alle varianten zijn ingrijpend, maar de verschillen zijn groot. Zo is er een voorstel dat het huidige stelsel intact houdt, maar wel grondig aanpast. Weer een variant daarop is het invoeren van een basisuitkering voor zowel zelfstandigen als werkenden. En dan is er nog een voorstel waarin de commissie het hele stelsel op z’n kop zet.
De drie varianten kennen ook overeenkomsten. Zo wordt in vrijwel alle voorstellen het onderscheid tussen volledig arbeidsongeschikt en gedeeltelijk arbeidsongeschikt minder hard dan nu. Het is een van de grote verschillen met het advies van de commissie onder leiding van Piet Hein Donner uit 2001, toen het stelsel al eens vastliep. Donner wilde met het harde onderscheid tussen gedeeltelijk en volledig arbeidsongeschikt de stijging van het aantal arbeidsongeschikten tegengaan.
Maar het onderscheid en de vertaling daarvan in verschillende regelingen maakt het ook nodeloos complex. ‘Wat we nu doen werkt eerder verlammend, dan activerend’, zegt commissievoorzitter Vermeij daarover.
Een andere rode draad is dat de de commissie uitkeringen voorstelt die gemiddeld genomen hoger en vooral stabieler uitvallen. Het uitgangspunt daarbij is dat meer zekerheid van inkomen leidt tot beter herstel en meer kans op werk, zegt Vermeij.
Bij alle varianten is het idee dat mensen er nooit op achteruit moeten gaan als ze weer aan het werk gaan terwijl ze een arbeidsongeschiktheidsuitkering ontvangen. Nu is het soms niet duidelijk wat de gevolgen zijn, waardoor mensen onzeker zijn om weer aan de slag te gaan. De financiële prikkel om werkgevers en werknemers aan te sporen tot reïntegratie wordt over het algemeen wel iets minder. ‘We vertrouwen erop dat mensen meewerken’, schrijft de commissie daarover.
De commissie wil zeker niet alles van het huidige stelsel weggooien. Zo vindt Vermeij de twee jaar wachttijd waarin werkgevers het loon van zieke werknemers moeten doorbetalen, een sterk punt. ‘In die periode keren veel mensen terug naar de werkvloer, dat is winst’, aldus Vermeij. Ook de koppeling van de uitkering aan het verlies aan inkomen, laat de commissie niet los.
Niet voor alle problemen heeft de commissie een remedie gevonden. Zo is er nog geen ‘structurele oplossing’ gevonden voor de complexiteit van het stelsel voor vroeggehandicapten. De commissie adviseert om vooralsnog het huidige stelsel voor hen ‘intact’ te houden, al is het ‘minimaal noodzakelijk’ om de dienstverlening flink te verbeteren.
De voorstellen mogen dan verregaande gevolgen hebben, Vermeij verwacht dat ze toch in goede aarde kunnen vallen. ‘Juist in dit tijdsgewricht, waarin we door arbeidskrapte iedereen nodig hebben, is er ook meer ruimte om andere dingen te proberen om mensen aan de slag te krijgen.’
De belangrijkste aanpassing in deze variant is dat het onderscheid tussen duurzame en gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid dat nu in de wet zit, vervalt. In plaats daarvan komt er nog maar één uitkeringsregime.
Zo’n aanpassing maakt het stelsel volgens de commissie minder complex. Door de toelating voor arbeidsongeschiktheidsuitkeringen te versoepelen, vallen er minder mensen buiten de boot. In plaats van minimaal 35 procent inkomensverlies, komt de grens op 25 procent te liggen. Daar staat tegenover dat de uitkering voor duurzame en volledige arbeidsongeschiktheid omlaag gaat van 75 procent van het oude loon naar 70 procent, en ook zeer hoge inkomens er wat op achteruit gaan.
In dit voorstel komt er ‘een gelijke regeling voor alle werkenden’ die arbeidsongeschikt raken. Het gaat dan om een bedrag gelijk aan het sociaal minimum voor zowel werknemers als zelfstandigen, die in het huidige stelsel geen recht hebben op een uitkering. Voor werkenden in loondienst komt er nog wel een verplichte aanvullende verzekering bij, waardoor hun uitkering ongeveer even hoog wordt als nu het geval zou zijn. Zelfstandigen kunnen ervoor kiezen om zich bij te verzekeren.
Door de basisuitkering zijn volgens de commissie veel minder regelingen nodig om het inkomen op peil te houden. Ook worden verschillen tussen mensen in loondienst en zelfstandigen veel kleiner.
Er kleven ook nadelen aan de basisuitkering. Zo blijft de grens voor arbeidsongeschiktheid op 35 procent inkomensverlies staan waardoor relatief veel mensen nog buiten de regeling vallen: zij hebben dus ook geen recht op het basisbedrag.
En dan is er nog een variant waarin de commissie het hele stelsel omkeert. Waar nu de standaard werkwijze is dat iemand eerst een keuring krijgt om te kijken of en in hoeverre diegene kan reïntegreren, kan dat principe worden omgedraaid. Reïntegratie wordt dan de standaard; pas als iemand ‘na alle inspanningen en medewerking’ toch niet blijkt te kunnen werken, komt diegene alsnog in aanmerking voor een uitkering. Als direct al duidelijk is dat werken niet meer kan, is een versnelde keuring wel mogelijk.
Het voordeel daarvan is dat de kans toeneemt dat mensen weer aan het werk gaan, maar het betekent wel een enorme aanpassing van de huidige werkwijze. De commissie keek voor deze variant naar Denemarken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden