Boeren en andere bedrijven die hun stikstofuitstoot hebben verhoogd op grond van het Programma Aanpak Stikstof (PAS) kunnen nu opgelucht ademhalen. Sinds de Raad van State het PAS in 2019 onwettig verklaarde, zijn hun bedrijfsuitbreidingen illegaal.
Ze hebben – op grond van het toen geldende overheidsbeleid – namelijk geen natuurvergunning aangevraagd voor de uitbreiding van hun stikstofproducerende bedrijfsactiviteiten, terwijl die vergunning als gevolg van de PAS-uitspraak achteraf wel nodig bleek.
Meer dan tweeduizend bedrijven (waarvan het grootste deel veehouderijen) zitten sindsdien in de rats. Omdat deze ‘PAS-melders’ zonder vergunning opereren, moeten de provincies als bevoegde instanties eigenlijk handhaven. De niet-vergunde stikstofemissies leiden namelijk vrijwel in alle gevallen tot extra stikstofbelasting op kwetsbare natuurgebieden.
MOB spande na de PAS-uitspraak van vijf jaar geleden dan ook meerdere rechtszaken aan om provincies tot ingrijpen te dwingen. De milieuorganisatie eist dat de illegale bedrijfsuitbreidingen ongedaan worden gemaakt.
Dit gebeurt echter niet. Onder andere Utrecht en Overijssel weigeren de PAS-melders aan te pakken, omdat het kabinet deze bedrijven zo snel mogelijk wil legaliseren. Het derde en vierde kabinet-Rutte willen een deel van de ‘stikstofwinst’ die het landelijke stikstofbeleid de komende jaren oplevert reserveren om de illegale bedrijven alsnog aan een vergunning te helpen.
Legalisering is alleen mogelijk als de overheid de schadelijke stikstofuitstoot van de illegale bedrijfsuitbreidingen compenseert met maatregelen die de stikstofbelasting op het getroffen natuurgebied verlagen, zodat de natuur er per saldo niet op achteruit gaat.
MOB betoogde in de rechtbank dat de provincies die handhaving weigeren zich ten onrechte beroepen op het legalisatievoornemen van het kabinet. De milieuactivisten wijzen daarbij op het feit dat de landelijke stikstofmaatregelen in vijf jaar tijd maar heel weinig resultaat hebben opgeleverd.
Het kabinetsbeleid verzandt in stroperige discussies over provinciale gebiedsplannen en langdurige overleggen met landbouworganisaties – zie onder andere het mislukte Landbouwakkoord. Snelle legalisatie van de PAS-melders zit er niet in, omdat het kabinet er tot nu toe niet in slaagt een stevige daling van de stikstofuitstoot te realiseren.
Het (nu al vijf jaar) gedogen van wetsovertredingen kan niet langer getolereerd worden zolang het stikstofbeleid in goede voornemens en vage plannen blijft steken, aldus het standpunt van MOB.
Lagere rechtbanken gaven MOB hierin gelijk, maar de Raad van State creëert in de hoger beroepszaak nu een ontsnappingsroute voor de PAS-melders en de provincies.
De hoogste bestuursrechter stelt MOB weliswaar in alle drie voorliggende handhavingszaken in het gelijk, maar alleen omdat de provincies niet goed hebben uitgelegd hoe ze de natuur tegen de (illegale) stikstofemissies denken te beschermen. Dat moeten ze daarom opnieuw onderbouwen.
Met die onderbouwing in de hand kunnen ze echter een nieuw niet-handhavingsbesluit nemen, waardoor de PAS-melders op de oude voet kunnen doorgaan.
Cruciaal is dat de Raad van State het argument van MOB en de lagere rechtbanken verwerpt dat er geen concreet zicht op legalisatie bestaat, omdat het landelijk stikstofbeleid nog te vaag en te vrijblijvend is. De Raad van State stelt nu juist expliciet dat de legaliseringsplannen van het kabinet een geldige reden kunnen zijn om de illegale situaties te gedogen.
Net als eerder bij de Porthos-uitspraak, over het CO2-afvang en -opslagproject in Rotterdam, moeten de provincies daarvoor alleen kunnen aantonen dat er geen natuurschade is, of dat ze die beperken met compensatiemaatregelen. Overijssel heeft bijvoorbeeld een tijdelijk regionaal bemestingsverbod ingesteld om PAS-melders te helpen.
Wellicht bij wijze van stok achter de deur voorziet de bestuursrechter zijn uitspraak wél van een tijdshorizon: de provincies mogen gedogen tot ‘medio 2025’.
Kennelijk gaat de Raad van State ervan uit dat het kabinetsbeleid tegen die tijd genoeg stikstofruimte heeft opgeleverd om de PAS-melders te legaliseren. Gezien de schamele voortgang in de afgelopen vijf jaar en de verrechtsing in het parlement is het maar de vraag of die aanname klopt.
Maar deze nieuwe uitspraak geeft de provincies en PAS-melders veel respijt. Als over anderhalf jaar blijkt dat het stikstofbeleid nog steeds in het slop zit, moeten MOB en andere milieuactivisten de juridische keten weer van begin af aan doorlopen. Voordat de zaak dan opnieuw bij de Raad van State terechtkomt, zijn er dan weer jaren verstreken. Al die tijd is het gedoogbeleid toegestaan.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden