Tussen al het slechte nieuws over de opwarming van de aarde horen we de laatste tijd steeds vaker een optimistisch geluid. Een daarvan komt van Hannah Ritchie, auteur van het boek Niet het einde van de Wereld, dat onlangs in het Nederlands verscheen. Daarin geeft zij een voorzichtig optimistisch beeld van de huidige klimaatverandering en de gevolgen ervan. Zonder meteen te gaan doemdenken, willen wij, wetenschappers actief in de klimaatbeweging, dit klimaatoptimisme tegen het licht houden.
Al sinds de Club van Rome (1972) beweren sceptici dat het allemaal niet zo’n vaart loopt. Wetenschappers zijn ontzettend slim, is de gedachte. Ze zullen, samen met de industrie, nieuwe technologieën ontwikkelen die de problemen voor ons oplossen. De balans na 50 jaar: ja, er zijn fantastische technologische ontwikkelingen geweest, en nee, ze hebben de problemen niet opgelost, soms zelfs verergerd. Denk aan brandstofzuinige auto’s die juist steeds zwaarder worden. Ondanks deze besparende innovaties is de CO2-uitstoot onverminderd toegenomen.
Een van de argumenten voor klimaatoptimisme (volgens Ritchie) is de afname van het aantal doden door natuurrampen gedurende de afgelopen honderd jaar. Dat is op zich juist, maar in de jaren 1920-21 heerste uitzonderlijke droogte over grote delen van het noordelijk halfrond. Met name in China en de Sovjet-Unie kostten hongersnoden — vaak als politiek instrument ingezet — miljoenen slachtoffers. Sinds die extreem hoge sterftepiek in de vorige eeuw is het aantal slachtoffers inderdaad gedaald.
Over de auteurs
Dick van der Wateren is aardwetenschapper en filosofisch practicus. Geert-Jan Kroes is theoretisch chemicus. Dirk Hilbers is bioloog en ethicus. Sofie te Wierik is onderzoeker planetaire grenzen.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Laten we deze uitzonderlijke rampen — en aardbevingen, vulkanisme, enzovoort — weg, dan verschijnt een heel ander beeld. Sterfte door hittegolven en natuurbranden neemt juist toe. De frequentie van natuurrampen is vanaf 1975 verdrievoudigd, met een aanzienlijke toename van zware klimaatgerelateerde rampen zoals overstromingen, stormen en droogte. Sterfte door extreme hitte zal in de komende jaren toenemen, al is het moeilijk daar precieze cijfers voor te geven. Die lopen uiteen van honderdduizenden tot miljoenen hitteslachtoffers per jaar.
Verbeterde technologie helpt het aantal dodelijke slachtoffers te verminderen. Landen als Bangladesh boeken vooruitgang in het verminderen van overstromingsrisico’s. Wereldwijd blijkt echter die vooruitgang in de omgang met rampen als overstromingen in de afgelopen twee decennia te stagneren, terwijl er regionaal zelfs achteruitgang optreedt.
Het merendeel van de slachtoffers van klimaatgerelateerde rampen woont in het arme zuiden. Iedereen gaat de gevolgen van klimaatverandering merken, maar de bewoners van arme landen verreweg het meest. Nu al worden daar kustgebieden en eilandstaten onevenredig getroffen door zeespiegelstijging en hevigere orkanen.
Een ander optimistisch geluid dat wel klinkt, is dat we door de opwarming in Europa langere groeiseizoenen en grotere oogsten gaan zien. Dat is nu precies niet het geval. Onderzoekers vrezen dat de AMOC (‘Golfstroom’), de oceaanstroming die warmte brengt naar het Europese deel van de Atlantische Oceaan gevaar loopt zwakker te worden of zelfs helemaal te stoppen. Daarover is onlangs nog een studie van een vooraanstaande groep Utrechtse onderzoekers verschenen.
Peter Kuipers Munneke gaf in een recente column in NRC aan dat het stilvallen van de AMOC tot een verwachte temperatuurdaling van 7 à 8 graden Celsius leidt, wat inhoudt dat Nederland een klimaat zou krijgen zoals Noord-Zweden nu. Dat betekent het einde van de huidige landbouw in grote delen van Noordwest Europa, waaronder Nederland. Dat is geen doemdenken, maar volgens klimaatwetenschappers het meest realistische scenario.
Of en zo ja wanneer de AMOC gaat stilvallen kan niemand met zekerheid voorspellen, maar bij verdere opwarming wordt die kans steeds groter.
Meer algemeen besteden klimaatoptimisten te weinig aandacht aan ‘tipping points’ – omslagpunten waarbij een kleine extra verstoring het klimaat ingrijpend verandert. Die omslag kan snel gaan (tientallen jaren), terwijl het herstel duizenden jaren kan duren. Het wegvallen van de AMOC is er een voorbeeld van. Er worden minstens tien van deze kritische omslagpunten onderscheiden die elkaar veelal beïnvloeden, waaronder veranderende zeestromen, afsmelten van ijskappen en de afname van het oppervlak tropisch regenwoud. De gevolgen zijn dusdanig ernstig — en niet alleen beperkt tot Europa — dat we dit risico niet moeten nemen. We moeten er alles aan doen om verdere opwarming te voorkomen.
Wij zien dan ook weinig reden voor groot klimaatoptimisme. Er schuilt zelfs een zeker gevaar in, namelijk dat we de ernst en urgentie om te handelen niet voldoende serieus nemen.
Moeten we dan bij de pakken neer zitten? Zeker niet. Iedere fractie van een graad minder opwarming van de aarde kan de omvang van de rampen en het aantal slachtoffers beperken en het is dus beslist de moeite waard daarvoor te strijden. Daarbij kunnen sommige technologische oplossingen (groene elektriciteit, groene waterstof, CO2-afvang) een belangrijke rol spelen, maar we zullen ook naar ons eigen gedrag moeten kijken. Om omslagpunten in het klimaatsysteem af te wenden zullen we veel sneller dan nu fossiele brandstoffen moeten uitfaseren. Die noodzaak moet leidend zijn; niet de snelheid waarmee nieuwe innovaties op de markt komen.
Verre van doemdenken is nu juist dát de optimistische boodschap: wanneer we ons met man en macht voor deze doelen inzetten, is er nog veel te redden.
Een unicum in de historie van de Volkskrant, goed nieuws over het klimaat, op de voorpagina van 14 februari. In diverse grafieken laat Hannah Ritchie, hoofd onderzoek bij Our World in Data, zien dat er weliswaar veel mis is, maar ook reden voor voorzichtig optimisme.
Ritchie heeft zich onder andere laten inspireren door het werk van de in 2017 overleden Hans Rosling, de Zweedse hoogleraar en datawetenschapper die stelde dat de mensheid er nog nooit zo goed aan toe was. De titel van zijn boek zegt alles: Feitenkennis 10 redenen waarom we een verkeerd beeld van de wereld hebben en waarom het beter gaat dan je denkt.
In dit zeer leesbare en vermakelijke boek houdt Rosling ons een spiegel voor, ons beeld van de wereld klopt vaak niet. Bij talloze lezingen en Ted Talks bevroeg hij de mensen in de zaal, telkens bleek dat het hoogopgeleide publiek de stand van de wereld veel te somber in zag. Of het nu ging om gezondheidswerkers, beleidsmakers, Nobelprijswinnaars, ze scoorden allemaal minder dan een stel gokkende chimpansees.
De feiten kennen en deze duiden, dat mag je van de journalisten van de Volkskrant verwachten. Toch scoorde ook deze beroepsgroep zeer matig. Gelukkig is er het boek en de website Gapminder om de wereld achter de feiten te zien en die goed te interpreteren.
Stefan Paauwe, docent hbo Duurzaamheid, Eelde
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden