Na wéér een terugblik is het zaak om eindelijk af te rekenen met de fatale patronen die het overheidsbeleid zijn gaan domineren. Begin met het afschaffen van de toeslagen.
In oktober 2009 trok een ambtelijke werkgroep bij het kabinet-Balkenende IV aan de bel over de inkomensafhankelijke toeslagen die in de jaren daarvoor waren opgetuigd voor huurders, patiënten en de kinderopvang. De behoefte aan maatwerk had de regels onoverzichtelijk gemaakt, en de kans op fouten te groot. Mensen kwamen in de problemen door grote terugvorderingen. De ambtenaren waarschuwden dat de overheid alles te complex maakte. Te veel regels, te veel uitzonderingen, te lastig te begrijpen en heel moeilijk te controleren.
Voor de goede orde: het leeuwendeel van de misstanden die zou uitgroeien tot de toeslagenaffaire moest toen nog plaatsvinden. De ambtenaren deden aanbevelingen om meer ellende te voorkomen, staatssecretaris De Jager beloofde dat hij aan de slag ging. Maar toen viel het kabinet. Stilte trad in. We weten hoe het verder ging.
De enquêtecommissie die het ontspoorde fraudebeleid onderzocht, haalt de herinnering zelf op in haar eindrapport, als een van de bewijzen dat de overheid op alle fronten tekortschoot. Veel nieuws is er, na alle eerdere onderzoeken, niet meer te lezen. Nieuw is wel het vernietigende oordeel dat het parlement dit keer ook velt over zichzelf: ‘De Kamer heeft in meerderheid gefaald in haar wetgevende en controlerende taak.’
In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.
Ook voor de Raad van State, die eveneens werd gewaarschuwd, maar toch jarenlang consequent partij koos tegen de gedupeerden, is er dit keer geen genade. De commissie noemt het ‘buitengewoon ernstig’ dat de Raad de fouten nog altijd niet onomwonden erkent.
Hoewel grootse nieuwe inzichten verder ontbreken, komt het rapport op een goed moment, midden in een formatie die ooit toch tot een nieuw kabinet moet leiden. Alle betrokkenen worden weer gewaarschuwd dat het zo niet verder kan. Wat lapwerk volstaat niet. Het probleem is immers fundamenteel: sinds de jaren negentig domineert in de sociale zekerheid de giftige cocktail van een overheid die zichzelf kleiner wenst te maken, maar intussen wel maatwerk wil leveren aan de zelfredzame burger en dan ook nog elke vorm van misbruik wil voorkomen. Dat gaat niet samen, want als die zelfredzame burger zich misrekent – ook als het per ongeluk gebeurt – is het maatwerk opeens nergens meer te bekennen.
Het toeslagenstelsel is het voornaamste ingrediënt van dat fatale recept. Schaf het af, adviseert de commissie daarom terecht. Het probleem is dat dat vorig jaar al in alle belangrijke verkiezingsprogramma’s stond, en zelfs in 2022 al in het regeerakkoord. Maar daarna viel er weer een kabinet voordat er iets mee was gedaan.
Nog beter zou het zijn om over te gaan op een compleet nieuw, sterk versimpeld belastingstelsel, waardoor die toeslagen sowieso niet meer nodig zijn. Maar daarvoor is nu in de eerste plaats een Tweede Kamer nodig die niet meer achteruit, maar vooruit kijkt en daartoe uit haar midden een nieuw ambitieus kabinet op de been brengt dat fundamentele keuzes durft te maken. Alleen dan is er een kans dat over twee jaar niet wéér een rapport verschijnt met de conclusie dat ‘de patronen nog niet zijn doorbroken’.
Source: Volkskrant