Maandenlang onderzoek en zes weken met in totaal 41 verhoren laten zich niet makkelijk samenvatten. Toen de acht leden van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening in oktober de laatste verhoordag afrondden, wisten ze dat ze aan een zware taak begonnen. Maar wat de Kamerleden Michiel van Nispen (SP), Thierry Aartsen (VVD) en Senna Maatoug (GroenLinks-PvdA) waarschijnlijk niet hadden verwacht, is dat zij de klus op het eind slechts met z’n drieën zouden klaren.
Als uitgedunde commissie bogen zij zich de afgelopen maanden over de vraag hoe het fraudebeleid van de overheid de afgelopen decennia zo kon ontsporen dat het voor veel Nederlanders hardvochtig uitpakte.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid. Hij werd in 2022 genomineerd voor de journalistieke prijs De Tegel.
Lees hier alles over de kabinetsformatie.
De overige commissieleden keerden na de Tweede Kamerverkiezingen niet terug. Voorzitter Salima Belhaj (D66) en PvdD-Kamerlid Lammert van Raan werden niet herkozen. Farid Azarkan (Denk), Sylvana Simons (Bij1) en Evert Jan Slootweg (CDA) besloten zelf na de verkiezingen een andere baan te zoeken.
Het maakte de taak voor de overgebleven drie leden niet makkelijker. Niet alleen omdat alle werklast nu op hun schouders kwam te liggen, maar ook omdat tijdens de verhoren eens te meer was gebleken dat het fraudebeleid nog altijd een politiek beladen onderwerp is. Als vertegenwoordigers van nog slechts drie partijen zullen ze de nodige moeite hebben gehad om een rapport te schrijven waar de hele Kamer zich in kan vinden.
Op het oog wijzen de verhoren duidelijk in een richting. Uit de verklaringen kwam naar voren dat men er in alle lagen van de overheid van doordrongen was dat fraude koste wat kost moest worden aangepakt. Politici wilden strenge wetgeving, bewindspersonen voerden die ongeremd uit, ambtenaren leverden geen maatwerk of konden dat niet en de rechtspraak verzuimde dat alles (tijdig) een halt toe te roepen. Cijfers, waarschuwingen en kritische adviezen werden tegelijkertijd veelal genegeerd, volgens betrokkenen vanwege ‘maatschappelijke druk’ om fraude hard aan te pakken.
Toch bleek niemand echt bereid het boetekleed aan te trekken, vooral als het aankwam op de omstreden fraudewet van kabine-Rutte I. Die wet introduceerde in 2013 hoge boetes voor uitkeringsfraude; burgers werden ook bij een kleine fout al als fraudeur bestempeld. Tienduizenden mensen raakten in financiële problemen totdat de bestuursrechter in 2014 ingreep. De lezingen van verschillende sleutelfiguren daarover lagen ver uit elkaar.
Toen PvdA’ers als Lodewijk Asscher (voormalig minister van Sociale Zaken) en oud-partijleider Diederik Samsom werd gevraagd waarom ze als coalitiepartner in Rutte II niet eerder ingrepen toen ze werden geconfronteerd met de harde uitwerking van de wet, wezen ze vooral naar de VVD. De wet zou voor de liberalen ‘een soort kroonjuweel’ zijn geweest waar ze niet zomaar afstand van wilden doen.
Verantwoordelijke VVD’ers zoals oud-minister Henk Kamp en premier Mark Rutte leken op hun beurt niet te erkennen dat de fraudewet überhaupt een schandaal was. Kamp vond het logisch dat hij de teugels moest aantrekken omdat de ‘beleving vanuit de samenleving’ was dat er veel uitkeringsfraude was. Dat de cijfers van zijn eigen ambtenaren daar niet op wezen, vond Kamp van minder belang. ‘Je kunt als bewindspersoon niet alleen afgaan op wat je krijgt aangereikt van je medewerkers.’
Rutte erkende weliswaar dat de wet hard uitpakte, maar bleef achter de bedoeling staan. Het was een ‘politieke weging’ om kritische adviezen over de wet niet altijd op te volgen. Hij voegde eraan toe dat de fraudewet wat hem betreft nog altijd ‘verdedigbaar’ is.
Het schetst de uitdaging waar de drie overgebleven commissieleden afgelopen maanden voor stonden: hoe kom je tot een analyse van de oorzaken als partijen het al niet eens zijn over het probleem?
Voor het schandaal rond de kinderopvangtoeslag, waar de commissie zich ook over boog, lijkt dat minder moeilijk. Iedereen, inclusief de sleutelfiguren zelf, is het eens over de ernst van die zaak. Premier Rutte herhaalde in de enquêtezaal nog eens dat hij het ‘een schande’ vond dat niet vóór 2019 werd vastgesteld ‘wat voor drama zich daar aan het voltrekken was’.
Bovendien is er al uitgebreid onderzoek gedaan naar het toeslagenschandaal. Een parlementaire ondervragingscommissie kwam in 2020 al met hard oordeel. Het kabinet, de Tweede Kamer, ministeries en de Nederlandse rechtspraak faalden en waren volgens die commissie verantwoordelijk. Toch zal het rapport dat maandag wordt gepresenteerd ook nader ingaan op dat schandaal.
Dat de commissie nu in kleinere samenstelling het rapport presenteert, is overigens tekenend voor het politieke tijdsgewricht, waarin het voor de Tweede Kamer steeds lastiger lijkt om parlementaire enquêtes op te zetten. Doordat Kamerleden elkaar door verkiezingen en flinke electorale verschuivingen sneller afwisselen, is het elke keer de vraag of een commissie wel het einde haalt.
Partijen vinden het bovendien steeds moeilijker om Kamerleden vrij te maken voor een enquête. Het zwaarste instrument van het parlement is immers ook het tijdrovendste, en aangezien fracties over het algemeen slinken, drukt het langdurige gemis van een lid steeds zwaarder. Voor de parlementaire enquêtecommissie corona, die eerder deze maand een doorstart maakte, hebben slechts zes van de vijftien fracties een lid afgevaardigd.
Daarbij speelt ook interne tweespalt en onenigheid over de invalshoek een rol. Ook de enquêtecommissie fraudebeleid kreeg ermee te maken. Begin vorig jaar trokken VVD en CDA hun leden terug, maar uiteindelijk schoven de partijen alsnog aan.
Ook klinkt inmiddels steeds vaker de kritiek dat er tegenwoordig te snel naar het middel van een enquête wordt gegrepen. De laatste drie jaar liepen er drie. Wat dat betreft is het rapport dat maandag door een gehavende commissie wordt gepresenteerd ook een testcase voor de huidige en toekomstige enquêtes, die nog met vergelijkbare problemen te maken zullen krijgen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden