Wel of geen minderheidskabinet, dat is een vraag die de komende week weer op tafel ligt als de politieke leiders met informateur Kim Putters praten over de zoektocht naar een nieuwe regering. Het is een delicate kwestie, want bij het woord minderheidskabinet denken Nederlandse politici al snel aan onzekerheid en instabiliteit.
Maar is dat wel terecht? Nee, zouden ze in Zweden zeggen. Driekwart van de naoorlogse kabinetten in het Scandinavische land bestond uit minderheidscoalities, die vaak tot het einde van de rit bleven zitten. Ook in buurlanden Denemarken en Noorwegen is een stabiele minderheidsregering eerder regel dan uitzondering.
Een Zweedse regeringscoalitie bestaat doorgaans uit twee of drie partijen die op afgesproken punten parlementaire steun krijgen van een of meerdere gedoogpartners. Zo krijgt de huidige regering van conservatief-liberalen, liberalen en christen-democraten gedoogsteun van de radicaal-rechtse Zweden Democraten. De vier partijen wisten na de verkiezingen van 2022 in een maand tijd een coalitieakkoord te smeden.
Over de auteur
Jeroen Visser is correspondent Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië. Hij is auteur van het boek Noord-Korea zegt nooit sorry.
‘We hebben een traditie van politici die de voorkeur geven aan concrete resultaten boven het prestige van ministersposten’, zegt Andreas Norlén, voorzitter van het Zweedse parlement. ‘Dat is een cultureel iets. We zijn vaak meer rationeel dan ideologisch.’
Die ideologische flexibiliteit heeft wel een duidelijke grens: aan brede ‘paarse’ centrumcoalities doen de Zweden doorgaans niet. Regeringen gaan over links of over rechts en het is duidelijk welke partijen in welk kamp horen. Het blok dat een meerderheid haalt, gaat regeren.
Het gevolg van deze blokpolitiek is dat na de verkiezingen de coalitie al min of meer vaststaat. Het is dan alleen nog de vraag welke partijen de regering vormen en welke gedogen. Het geeft ook stabiliteit: geen van de blokpartijen heeft er belang bij het kabinet te laten vallen, omdat de kans groot is dat bij nieuwe verkiezingen het andere blok wint.
Binnen de blokken zijn er altijd partijen die voor een gedoogrol kiezen. ‘Het kan zijn dat ze zich ongemakkelijk voelen bij een hechte samenwerking of omdat ze over te veel onderwerpen anders denken’, zegt Norlén. Soms is het andersom: de huidige regeringspartijen wilden niet met de radicaal-rechtse Zweden Democraten in een regering. Daarom is die partij nu gedoogpartner.
Norlén is sinds 2018 Kamervoorzitter en begeleidde in die periode als informateur drie formaties die uitliepen op minderheidsregeringen met gedoogsteun. Wat volgens hem meespeelt is dat Zweden sinds 1971 geen Eerste Kamer meer heeft, waardoor het vinden van meerderheden makkelijker is geworden. Bovendien heeft een Zweedse kandidaat-premier geen parlementaire meerderheid nodig om aan de slag te gaan. Het is omgekeerd: als er geen meerderheid tegen je is, kun je premier worden. ‘Zolang je niet gehaat wordt door het halve parlement, komt het goed’, zegt Norlén.
Norlén denk dat deze regel in het leven is geroepen om minderheidscoalities te faciliteren. Partijen hoeven niet voor een premier te kiezen, ze kunnen zich ook onthouden van stemmen. Dat lijkt symbolisch, maar voor sommige partijen is dat belangrijk. ‘We spreken dan ook over het tolereren van een premier door het parlement. Partijen hoeven het niet over alles eens te zijn om de premier te accepteren.’
Hoe hou je een minderheidscoalitie stabiel? Volgens sociaaldemocraat Mikael Damberg, die tussen 2014 en 2022 minister was in drie minderheidskabinetten met wisselende partners, is cruciaal dat regering en gedoogpartner het vooraf eens zijn over steun voor de jaarlijkse begroting. Anders kan het gebeuren dat een linkse regering met een rechtse begroting wordt opgezadeld. ‘Dat maakt het onwerkbaar’, zegt Damberg. ‘Begrotingssteun geeft de stabiliteit die je nodig hebt.’
Zweedse regeringspartijen en hun gedoogpartner schrijven doorgaans een regeerakkoord op hoofdpunten. Zo bereikte de huidige coalitie overeenstemming op grote beleidswijzigingen op migratie, veiligheid, energie en gezondheidszorg. Volgens Damberg kunnen gedoogpartners vervolgens kiezen om afstand te bewaren van de uitvoering of er juist heel dicht bovenop gaan zitten. ‘De Zweden Democraten zijn nu heel nauw betrokken. Ze hebben net als de regeringspartijen een vertegenwoordiger op het kantoor van de premier die bij alle politieke kwesties meepraat.’
Welke vorm ook wordt gekozen, het is volgens Damberg cruciaal dat de samenwerkende partijen veel overleggen. Politiek zit vol met onverwachte gebeurtenissen waar een regering op moet reageren. ‘Je bent voortdurend met elkaar in gesprek, want als je iets doet waarvan je weet dat je gedoogpartner er grote moeite mee heeft, heb je een probleem’, zegt Damberg. ‘Een goede werkrelatie is heel belangrijk. Dus ja, veel praten, soms uit eten gaan. Alles wat nodig is om het soepel te laten verlopen.’
Toen de Zweedse kabinetsformatie in 2018 zijn vierde maand in ging, begonnen de Zweden nerveus te worden, vertelt Kamervoorzitter Norlén. ‘Ik kreeg kritiek dat het allemaal te langzaam ging. Hier leeft de verwachting dat we snel na de verkiezingen een nieuwe regering hebben. Partijleiders weten dat en handelen daarnaar. Dus toen het in 2018 een paar maanden duurde, veroorzaakte dat veel frustratie.’ Norlén paste destijds een drukmiddel toe om het proces te bespoedigen. In Zweden geldt: als het parlement vier keer een kandidaat-premier heeft afgekeurd, volgen automatisch nieuwe verkiezingen. Toen het parlement twee door Norlén voorgedragen kandidaten had weggestemd, agendeerde hij alvast stemming nummer drie en vier. ‘Toen was er snel een resultaat.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden