Toen Anna Bieliaieva in maart 2022 met haar 3-jarige zoontje David haar huis in Charkiv ontvluchtte, uit angst voor de Russische bommen die al dagen op haar stad neerdaalden, kon ze maar één ding bedenken om haar kind enigszins gerust te stellen: ze vertelde hem dat er een film werd opgenomen. ‘Ik moest iets verzinnen’, zegt de 33-jarige Oekraïense. ‘David was nog zo klein. Hij begreep er niets van dat het luchtalarm voortdurend klonk en iedereen in paniek over straat rende.’
Inmiddels duurt die film al twee jaar, staan er bij Bieliaieva en haar landgenoten talloze hartverscheurende scènes en hopeloos stemmende plotwendingen op hun netvlies gebrand en lijkt een verlossend slot verder weg dan ooit.
Over de auteur
Robert van de Griend is algemeen verslaggever bij de Volkskrant en schrijft onder meer over armoede, polarisatie en seksueel misbruik. Eerder was hij chef van het katern Zaterdag en adjunct-hoofdredacteur van Vrij Nederland. In 2007 en 2011 won hij de journalistieke prijs de Tegel.
Zelf verloor Bieliaieva, die na een lange, barre tocht een veilig heenkomen vond in Utrecht, al drie vrienden in de oorlog. Eén van hen stierf op haar verjaardag. ’s Ochtends vroeg kreeg ze nog een felicitatieberichtje van hem. Twee uur later hoorde ze dat hij op het slagveld was omgekomen.
Toch weigert Bieliaieva het hoofd in de schoot te leggen. Kort na haar aankomst in Utrecht ging ze als vrijwilliger aan de slag bij Vital’nya, een stichting die steun biedt aan Oekraïense vluchtelingen in Nederland. In die hoedanigheid loopt ze deze zaterdagmiddag druk converserend, bellend en gebarend rond in het Utrechtse Beatrix Theater, waar ze voor het tweede jaar op rij een bijeenkomst heeft georganiseerd om stil te staan bij de Russische invasie. Er zijn zo’n tweeduizend Oekraïners op afgekomen, onder wie veel jonge vrouwen met kinderen. ‘Voor de mensen in mijn land kan ik niks doen, maar voor de mensen hier wel’, zegt Bieliaieva. ‘En zolang ik anderen kan helpen, houdt mij dat ook op de been.’
De bijeenkomst heeft op het eerste gezicht iets weg van een festival. Bij de ingang worden polsbandjes uitgedeeld, verspreid over meerdere zalen zijn er muziekoptredens, tentoonstellingen, workshops en kraampjes met boeken, en er wordt veel gelachen.
Maar wie beter kijkt, ziet toch vooral een manifestatie van onmetelijk leed. De gezongen liedjes gaan zonder uitzondering over pijn en verdriet. De getoonde kunst is gemaakt van brokstukken uit schuilkelders. In de workshops kun je leren hoe je een camouflagenet moet vlechten of getraumatiseerde tieners moet opvoeden. De kraampjes verkopen prentenboeken over oorlog, met een bijhorende app waarmee in Oekraïne achtergebleven grootouders hun kleinkinderen kunnen voorlezen. En behalve gelachen wordt er ook geregeld gehuild. Als president Zelensky vanaf een videoscherm een toespraak houdt. Als het volkslied klinkt. En als twee van de aanwezige oorlogsveteranen aan een volle zaal vertellen hoe ze aan het front hun benen gedeeltelijk of zelfs helemaal verloren.
Stond de vorige bijeenkomst nog in het teken van rouwverwerking, bij deze editie is voor een ander thema gekozen: Leven in twee werelden. Want voor de meeste Oekraïners in Nederland geldt dat ze hier de afgelopen twee jaar steeds meer zijn geworteld en de gedachte aan terugkeren diep in hun achterhoofd te rusten hebben gelegd.
Om die reden is er vandaag ook een hoekje ingeruimd voor ‘culturele speeddates’, waarbij Oekraïners en Nederlanders met elkaar in gesprek kunnen over hun waarden en gewoonten. ‘In mijn eerste jaar hier was ik vooral bezig met bijkomen van alle ellende’, zegt Olga Matvienko (28) in bijna vlekkeloos Nederlands, als ze zo’n speeddate achter de rug heeft. ‘Nu draait mijn leven ook om andere dingen. Hoe kan ik me aanpassen aan de Nederlandse maatschappij? En hoe zorg ik ervoor dat het goed gaat met mijn kinderen op school?’
Dat het nog niet eenvoudig is om hier een nieuw leven op te bouwen, blijkt even verderop, bij de workshop ‘Hoe ga ik om met mijn angsten?’. In een afgeschermde ruimte zit een groepje vrouwen met gesloten ogen geconcentreerd in en uit te ademen. ‘Probeer je een veilige plek voor te stellen en ga daar naartoe’, zegt psycholoog Olena Shkvarnytska op zachte toon tegen haar gehoor.
Na afloop van de sessie vertelt ze dat de mentale problemen onder Oekraïense vluchtelingen alleen maar zijn toegenomen. ‘In het begin zei iedereen: we moeten ons vermannen. Maar nu er nog altijd geen zicht op vrede is, zie je dat veel mensen alsnog instorten.’
Wat daarbij niet helpt, is de nieuwe politieke wind die in Nederland is gaan waaien. Ja, zegt Shkvarnytska, alle Oekraïners die hier verblijven, kennen Geert Wilders. En ze weten ook dat er onlangs een politicus was – Mona Keijzer van BBB – die beweerde dat Oekraïense vluchtelingen prima terug konden naar hun land, omdat ze had gelezen dat je in het westen van Oekraïne gewoon kunt skiën. ‘Telkens als zoiets in het nieuws komt, gaat er een siddering door onze gemeenschap’, aldus de psycholoog.
Anna Bieliaieva herkent dat. ‘Je merkt dat sommige Nederlandse politici moe worden van de oorlog. Gelukkig doen de Nederlandse burgers nog net zo aardig tegen ons als voorheen.’ Bieliaieva probeert zo goed en zo kwaad als het gaat optimistisch te blijven. ‘Dat zie ik als mijn plicht, voor mijn zoontje.’
Twee jaar nadat ze halsoverkop hun huis moesten verlaten, begrijpt David intussen wel dat er destijds helemaal geen film werd opgenomen. ‘Aanvankelijk had hij het heel zwaar’, zegt Bieliaieva. ‘Hij huilde elke avond dat hij terug wilde. Maar sinds hij hier naar school gaat, vriendjes heeft gemaakt en de taal spreekt, heeft hij het daar nauwelijks meer over. Hij vraagt alleen soms nog: ‘Mama, als we ooit teruggaan naar Charkiv, mag ik dan wel al mijn speelgoed meenemen?’’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden