Duizenden mensen liepen vorige week zaterdag door Mexico-Stad mee in een protestmars tegen het Israëlische geweld in Gaza. ‘Het is geen oorlog, het is genocide!’, scandeerden ze. En: ‘Kinderen vormen geen bedreiging!’ Ze droegen lijkkisten in kinderformaat. Het was een van honderden marsen die sinds oktober in Latijns-Amerika en daarbuiten zijn gehouden. ‘Mexicanen staan achter Palestina’, stond op een kartonnen bord.
De leuzen uit Mexico-Stad zijn waarschijnlijk niet gehoord in West-Jeruzalem. Een dag later, op zondag, drong een Latijns-Amerikaanse opmerking wel door tot de Israëlische regering. ‘Weet u’, zei de linkse Braziliaanse president Lula da Silva bij een bezoek aan een top van de Afrikaanse Unie in Ethiopië, ‘wat er in de Gazastrook met het Palestijnse volk gebeurt is niet eerder voorgekomen in de geschiedenis. Of eigenlijk wel: toen Hitler besloot de Joden te vermoorden.’
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Volgens de Wet van Godwin mondt elke internetdiscussie uiteindelijk uit in een vergelijking met nazi-Duitsland. Zo’n opmerking slaat het debat dood, de afzender blijft alleen achter. President Lula bewees deze week dat Godwins wet op het geopolitieke toneel mank gaat. Hij kreeg wél de reactie die hij zocht. ‘President Da Silva moet zich schamen’, reageerde de Israëlische premier Benjamin Netanyahu woedend. Het Braziliaanse staatshoofd werd onmiddellijk tot persona non grata verklaard. Israël twitterde dat Lula een rabiate Holocaust-ontkenner was.
Lula had zijn woorden waarschijnlijk zorgvuldig gekozen. ‘Hij hoopt Brazilië te positioneren als leider van het mondiale Zuiden’, reageert politicoloog Camilla Silva Geraldello, docent internationale betrekkingen aan de Universiteit van São Paulo. De uithaal naar Israël past goed bij dat doel. In de meeste voormalige koloniën die samen een groot deel van (grofweg) het zuidelijk deel van de wereld uitmaken, staat Israël te boek als een westerse koloniale macht, immer de lieveling van de voormalige Europese koloniale machten en de imperialistische Verenigde Staten. De Palestijnen kunnen als onderdrukten juist op de sympathie van het Zuiden rekenen.
Qua retoriek had de Braziliaanse leider overigens ook niet veel opties over. Gustavo Petro, de linkse president van Colombia, noemde het geweld in Gaza in oktober al genocide. In november verklaarde het linkse Chileense staatshoofd Gabriel Boric dat Israël het internationaal recht schond. Nadat Lula vorig weekeinde eenmaal de ultieme vergelijking had gemaakt, kon Petro enkel beamen dat zijn ambtgenoot ‘slechts de waarheid had gesproken’.
De Holocaust-opmerking bleek pas het begin van Lula’s geopolitieke week. In de aanloop naar de Braziliaanse G20-top in het najaar ontving hij afgelopen woensdag de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken (die duidelijk maakte dat de VS ‘het niet eens zijn’ met Lula’s Gaza-visie). Donderdag ontmoette hij diens Russische evenknie Sergej Lavrov (die in Brazilië zijn beklag deed over het Westen en een pluim uitdeelde aan ‘ontwikkelingslanden’).
Terwijl de Amerikaanse president Joe Biden deze week zijn Russische ambtgenoot Vladimir Poetin uitmaakte voor ‘gestoorde son of a bitch’, riep Lula na de dood van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny op te waken voor overhaaste conclusies. Laten we eerst de lijkschouwing afwachten, zei hij.
Zo speelt de Braziliaanse president rond de twee oorlogen aan de randen van Europa handig in op gevoelens die breed leven in het mondiale Zuiden, van Latijns-Amerika tot Afrika en Azië. Politicoloog Silva Geraldello vat die als volgt samen: ‘Als het Noorden (c.q. het Westen, red.) Oekraïne en Israël steunt, zal Rusland vast niet zo heel slecht zijn en verdienen de Palestijnen juist onze steun. Want het Noorden kiest altijd voor het eigenbelang en de gevolgen zijn voor de rest.’
Ook de Argentijnse analist Andrei Serbin Pont, hoofd van sociaal-economisch onderzoeksinstituut Cries, ziet hoe ‘opkomende machten’ klassieke westerse posities ‘betwisten en in twijfel trekken’. Tegelijkertijd prediken presidenten als Lula, Petro en Boric voor eigen parochie, stelt hij. Door op het wereldtoneel een stevige toon aan te slaan, bedienen ze, ogenschijnlijk gratis en voor niets, hun kiezers en distantiëren ze zich van hun rechtse opposities. Lula kreeg meteen een (vergeefse) rechtse afzettingspoging in het parlement aan zijn broek.
Toch blijft dit politieke spel, zij het voor de eigen bühne of om ‘het Zuiden’ het hof te maken, niet zonder gevolgen, stelt de Argentijnse analist. ‘Israël is van oudsher een militaire partner van Colombia. Het verbreken van de diplomatieke banden (waar president Petro mee dreigt, red.) zal consequenties hebben voor de Colombiaanse krijgsmacht. Soortgelijke belangen spelen in Brazilië, waar Israëlische en Braziliaanse bedrijven nauw samenwerken in de defensie-industrie.’
Serbin Pont waarschuwt eveneens tegen al te gemakkelijk gebruik van een term als ‘het mondiale Zuiden’, dat grote verschillen tussen en binnen landen verbloemt. Zoals in het Westen de twee oorlogen samenlevingen verdelen – en dan vooral de Israëlische strijd tegen Hamas en de 30 duizend doden die daar inmiddels bij zijn gevallen – zo denken ook Brazilianen, Colombianen en Mexicanen verdeeld over Oekraïne en Gaza.
En in datzelfde Zuiden koos Argentinië eind vorig jaar de ultrarechtse Javier Milei, die begin februari met een keppeltje op naar Israël reisde om bij aankomst te verklaren dat hij de Argentijnse ambassade zal verplaatsen van Tel Aviv naar Jeruzalem, tegen het zere been van de Palestijnen. El Salvador herkoos deze maand de autoritaire president Nayib Bukele, zelf kleinzoon van Palestijnse migranten, die Hamas vergeleek met de beruchte Salvadoraanse bende Mara Salvatrucha 13.
‘Het beste wat het Palestijnse volk kan overkomen, is dat Hamas geheel verdwijnt’, twitterde hij in oktober, nadat Israël de terreurdaad van Hamas met bommen had beantwoord. Ook Bukele hoopte op een internationaal publiek. Hij plaatste zijn bericht op X in het Engels.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden