Tweemaal trokken wetenschapsbladen deze week al gepubliceerde artikelen terug wegens oliedomme fouten. Wat gaat er mis?
Het begon met de rat met de reuzenpenis. Opeens stond hij in een medisch vakblad, tussen de normale onderzoeken: een volledig uit de duim gezogen getekende rat, met ‘testtomcellen’ en gereedschap dat niet eens in het plaatje paste.
Oeps, vergissing, meldde Frontiers, de wetenschappelijke uitgever. En trok het artikel in.
Drie dagen later was het opnieuw raak, ditmaal bij vakblad Cureus. De antivaccinatiebeweging bleek er, onder leiding van techmiljonair Steve Kirsch, een artikel te hebben gepubliceerd met als boodschap dat covid minder schadelijk is dan de vaccins ertegen. Keurig gepeerreviewd, oftewel beoordeeld door experts.
Totdat anderen erop wezen dat Kirsch onjuiste cijfers gebruikte en bestaande studies verkeerd samenvatte. Of, zoals de uitgever plechtig verklaarde: ‘De bevindingen in deze review moeten als onbetrouwbaar worden beschouwd.’ Oeps.
Zulke blunders zijn van alle tijden. Mijn lievelingsvoorbeeld dateert uit 2012, toen een vakblad een geleerd artikel over ‘computervergroting’ publiceerde, dat bij nadere inspectie van a tot z uit onzin bestond. Alleen al de samenvatting: ‘In dit onderzoek werd een computerapplicatie gebruikt om een wiskundig probleem op te lossen.’
‘Veel mensen hebben zo’n beeld van: peer review is een waarborg voor kwaliteit. Maar zo is het niet’, zegt moleculair bioloog Martijn Luijsterburg (LUMC), die ik erover bel. ‘Peer review is niet iets magisch. Het hangt er maar net vanaf wie die reviewers zijn.’
Neem een onbekend blad als Cureus. Experts hebben maar beperkt tijd. ‘Zo’n review kost me al gauw zes uur, ik kan er maar één per week doen’, zegt Luisterburg. ‘Dus zeg ik eerder ‘ja’ als een vooraanstaand tijdschrift me benadert.’ Met als gevolg dat mindere vakbladen uitwijken naar minder deskundige reviewers. ‘Zoals promovendi die hierin nog niet zijn getraind.’
Dan liggen ongelukken op de loer. Zo kent Luijsterburg het verhaal van een onderzoek dat werd beoordeeld door de auteur zelf – die had zichzelf als reviewer getipt, via een vals e-mailadres. En het leidt tot tweedeling: een eredivisie van bladen zoals New England Journal of Medicine of Nature enerzijds, minder nobele titels als Frontiers en Cureus anderzijds.
Het beste is om openbaar te maken welke stappen een onderzoek vóór publicatie precies doorliep, vindt Frits Rosendaal, expert wetenschappelijke integriteit en hoogleraar klinische epidemiologie. ‘Idealiter ben je open en publiceer je ook de peer reviews, zodat iedereen kan reconstrueren wat er precies is gebeurd’, zegt hij. ‘Dat stuk van Kirsch is een pamflet, een raar stuk. Misschien hebben de reviewers wel geschreeuwd: publiceer dit niet! Maar dat weet je nu niet.’
Het echte probleem zit dieper. In de wetenschap zijn publicaties nu eenmaal de klinkende munt die cv’s verzwaren en uitspraken gewicht geven – zelfs onzinuitspraken als die van Kirsch. Dat The Lancet een ‘impactfactor’ (wetenschappelijk gewicht) heeft van 168,9 en Cureus maar van 1,2, wordt in dat geweld nogal eens vergeten.
Het kwaad is intussen geschied. Kirsch’ gejokkebrok over vaccins werd 300 duizend keer gelezen en rondgepompt door de riolen van het wereldwijde web. De terugtrekking werd gretig door Kirsch uitgespeeld: zie je nou dat ik word gecensureerd.
Oeps: 1-0 voor de dwaalwetenschap.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden