Het geld was afgelopen jaren bevroren wegens zorgen in Brussel over de afbraak van de rechtsstaat onder de vorige regering van partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Het herstellen van de rechtsstaat en vervolgens vrijmaken van de geblokkeerde fondsen was een belangrijke verkiezingsbelofte van Donald Tusk, die in oktober met een coalitie een meerderheid haalde bij de Poolse verkiezingen. Bij een persconferentie in Warschau zei Commissievoorzitter Ursula von der Leyen onder de indruk te zijn van de inspanningen van de nieuwe regering om de rechtsstaat te herstellen.
‘Ik heb goed nieuws’, aldus Von der Leyen na afloop van haar bezoek. Volgende week zal de Commissie de beslissingen maken om een tweetal fondsen te deblokkeren. Uit het coronaherstelfonds komt 60 miljard euro vrij (bestaande uit fondsen en goedkope leningen), uit de cohesiefondsen komt nog eens 76 miljard euro. De Europese lidstaten moeten daarna wel nog instemmen met het besluit. Premier Donald Tusk stak zijn vreugde niet onder stoelen of banken. ‘Mamy to (We hebben het)!’, zei hij opgewekt.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
De beslissing van de Commissie is een reactie op de koers die de regering Tusk heeft ingezet, hoewel een deel van haar plannen nog moet worden uitgevoerd. De geldkraan naar Polen gaat dan ook niet direct open. De regering moet eerst haar beloften uitvoeren, voordat zij de fondsen ontvangt. Maar dat de vele miljarden niet meer zijn geblokkeerd, is een belangrijke stap. Het aangekondigde besluit van de Commissie is ook van groot symbolisch belang, en laat zien dat Warschau en Brussel na jaren conflict weer tot elkaar komen.
Begin deze week was Justitieminister Adam Bodnar in Brussel om een actieplan te presenteren, waarin hij zijn hervormingen uiteenzet. Von der Leyen noemde het plan ‘een krachtig statement’ en een ‘duidelijke routekaart’ naar het herstellen van de rechtsstaat.
De Poolse rechtsstaat was afgelopen jaren een zorgenkind van Brussel. Tussen 2015 en 2023 was de rechts-nationalistische PiS aan de macht. De regering richtte haar pijlen op de onafhankelijke rechterlijke macht en politiseerde het justitieapparaat in het land. Onder meer de Raad voor de Rechtspraak (die nieuwe rechters nomineert), het Grondwettelijk Hof en een groot aantal kamers van het Hooggerechtshof kwamen indirect onder invloed van de regering.
Op deze manier ondermijnde PiS de onafhankelijkheid van de rechtspraak in het land. Kritische rechters die zich hiertegen uitspraken, werden ‘gedisciplineerd’ door een beruchte ‘tuchtkamer’.
Politici van PiS reageerden sceptisch op het deblokkeren van de EU-fondsen. Zij zijn van mening dat Brussel afgelopen jaren Polen ‘chanteerde’ met EU-geld om hun beleid aan te passen.
De vergaande invloed van acht jaar PiS op de rechtsstaat laat zich niet zomaar ongedaan maken. Justitieminister Bodnar, die in het verleden ombudsman was, heeft een taaie klus voor de boeg. Zijn plannen bevatten meerdere wetsvoorstellen die de onafhankelijkheid van rechterlijke organen moet herstellen. In Brussel werd afgelopen week instemmend op Bodnars hervormingen gereageerd. Eurocommissaris Vera Jourová noemde het stappenplan ‘realistisch’, maar zei dat er nog veel werk te doen valt.
Ook zei ze dat het een eerste stap is om de zogenoemde Artikel 7-procedure stop te zetten. Via deze procedure, die in 2017 tegen de vorige Poolse regering werd gestart, kunnen de rechten van een lidstaat tijdelijk worden opgeschort. De Poolse regering heeft de hoop uitgesproken voldoende hervormingen door te voeren, zodat de procedure stopt voor de symbolische datum van 1 mei, wanneer Polen precies twintig jaar EU-lid is.
In Polen zelf wacht de regering Tusk nog de nodige uitdagingen. Sinds hij aan de macht is, probeert hij met een ‘ijzeren bezem’ schoon schip te maken. Dit levert tal van confrontaties op met de vorige regering, die zich heeft ingegraven op sleutelposities in de Poolse staat. Belangrijkste obstakel is president Andrzej Duda, een bondgenoot van PiS. Hij kan zijn veto over nieuwe wetten uitspreken en daarmee de ambities van de nieuwe regering tegenwerken. Duda is tot 2025 president.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden