Dit nooit meer, niet op deze manier, was de sfeer toen de 194 lidstaten van de WHO in december 2021 besloten met elkaar een nieuwe overeenkomst te sluiten. Bij de coronapandemie bleek de wereld niet bij machte één front te vormen tegen covid. Terwijl het ene land vaccins oppotte, zat het andere zonder. Spullen zoals mondkapjes bleken niet voorradig; tests, kennis en patenten werden niet gedeeld.
Maar om nu de Internationale Gezondheidsregeling (IHR) om te gooien, het statuut waarop de WHO rust, dat gaat wat ver. Dus moest het een verdrag worden. Dan kunnen landen tenminste zelf beslissen of ze meedoen. Het IHR krijgt intussen amendementen om de boel te moderniseren. Op de WHO-jaarvergadering van mei 2024 moeten alle veranderingen worden goedgekeurd.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
‘Het is belangrijk om, voordat er weer een pandemie komt, een aantal zaken nu eens in één keer wereldwijd goed te regelen’, zegt hoogleraar gezondheidsrecht Brigit Toebes (Rijksuniversiteit Groningen). Zoals gelijke toegang tot vaccins in verschillende landen en een bredere kijk op het krachtenspel tussen mens en natuur waaruit nieuwe ziektes voortkomen. ‘Een visie daarop ontwikkelen is erg belangrijk’, vindt Toebes.
Het eerste concept, in 2022, ademde nog een en al vastberadenheid. Zo moet men bij een volgende pandemie kennis razendsnel delen, ruwweg naar het model van een pandemische griep. De armere landen delen hun informatie en virusmonsters, en in ruil stellen rijke landen 20 procent van de vaccins en tests die ze produceren ter beschikking via de WHO, waarvan de helft als donatie, is het idee.
Ook moet er een systeem komen voor tijdelijke vrijstellingen van het patentrecht, zodat men bij een pandemie overal ter wereld vaccins en bijvoorbeeld testvloeistoffen kan fabriceren. Er komt een duidelijke definitie van wat een pandemie is, en er zou een norm moeten komen: 5 procent van het nationale budget voor volksgezondheid moet gaan naar pandemische voorbereiding.
Maar nu de herinnering aan corona begint te vervagen, krabbelen de lidstaten terug. In latere concepten ligt de nadruk op vrijwilligheid: wat in het verdrag staat is maar een ‘aanbeveling’ voor wat landen ‘zouden moeten’ doen. Het heet zelfs geen ‘verdrag’ meer, maar een ‘instrument’, anders zouden mensen naar de rechter kunnen stappen om naleving af te dwingen. ‘Maar je ziet de bui al hangen’, zegt Toebes. ‘Een instrument kan van alles zijn.’
Grootste twistpunt is de uitruil van kennis en spullen. Rijke landen eisen dat de lage- en middeninkomenslanden mogelijk pandemische virussen prompt overhandigen, zodat men de situatie kan inschatten en eventueel vaccins kan maken. Maar daar willen de armere landen wel vaccins en goederen voor terug. Berucht is de zaak van Zuid-Afrika, dat bliksemsnel alarm sloeg om de omikronvariant, maar in ruil reisrestricties kreeg en bijna heel 2021 zonder westerse vaccins zat.
Eigenlijk ligt iedereen dwars. Westerse landen omdat ze de WHO op afstand willen houden, de industrie omdat men patenten niet wil vrijgeven, en arme landen omdat ze de toezeggingen te zwak vinden. Een andere klacht komt van onder meer Amnesty en Human Rights Watch. Die wijzen erop dat diverse regimes de pandemie aangrepen om oppositieleden op te sluiten en demonstraties te verbieden. Schandalig dat het verdrag – pardon, instrument – daar niets over zegt, klagen de ngo’s.
Met nog maar drie maanden te gaan lopen de onderhandelingen zeer stroef, meldde onder meer nieuwssite Politico na gesprekken met meerdere betrokken diplomaten. Een overeenkomst in mei is zelfs ‘onwaarschijnlijk’, stelde wetenschapsblad Nature in een analyse.
De geesten zijn verdeeld langs vertrouwde breuklijnen: rijk tegen arm, noord tegen zuid. En rechts tegen links: terwijl ngo’s de afspraken zien als weg naar natuurbehoud en gelijkheid, zien critici de pandemieovereenkomst vooral als ‘bedreiging van onze vrijheid’, in woorden van de Britse conservatieve krant The Telegraph.
In een vorige week verstuurde bijpraatbrief aan de Tweede Kamer probeert demissionair zorgminister Pia Dijkstra die kritiek te ontzenuwen. Het verdrag zal ‘geen veranderingen brengen in de bevoegdheden van de WHO of die van de WHO-leden’, aldus de minister.
Ook de internetroddel dat de WHO straks bijvoorbeeld lockdowns zou kunnen afdwingen, klopt niet: ‘WHO-leden zijn en blijven soeverein bij het vaststellen van nationale maatregelen in een crisis.’ Wel houdt Nederland de deur open naar een digitaal vaccinatiepaspoort, ook een politiek twistpunt.
Toebes blijft hoopvol. ‘Ik denk dat er in mei heus wel iets ligt.’ Zelfs danig afgezwakt zal het ‘instrument’ invloed hebben, denkt ze. Als voorbeeld noemt ze het WHO-verdrag voor de tabakscontrole uit 2003. ‘Ook dat was zeer open geformuleerd. Maar kijk nu eens: Nederland praat niet meer met de tabaksindustrie, we hebben rookvrije zones.’
Op een bijeenkomst in Genève bracht WHO-topman Tedros Adhanom Ghebreyesus vorige maand in herinnering dat de coronapandemie 7 miljoen dodelijke slachtoffers eiste. ‘Mislukking van het pandemische akkoord zou een gemiste kans zijn die toekomstige generaties ons misschien niet zullen vergeven.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden