Voordat de film Origin begint, verschijnt regisseur Ava DuVernay in beeld met een vraag. Of iedereen na de film, die toch al 135 minuten duurt, nog even wil blijven zitten. DuVernay wil opheldering geven over een aantal zaken. Voor het Amerikaanse publiek, dat gewend is aan klip-en-klare Hollywoodverhaallijnen, lijkt wat extra uitleg haar niet overbodig. Onder meer over wie ze waarom welke rol heeft laten spelen. Gelukkig heeft deze bioscoop in downtown Manhattan verstelbare ligstoelen.
Origin gaat over de parallellen van een klassensysteem op drie verschillende continenten. De film is gebaseerd op de non-fictiebestseller Caste: The Origins of Our Discontents (2020) van de Amerikaanse journalist Isabel Wilkerson. Het boek stelt in 474 pagina’s dat het racisme in de Verenigde Staten het best kan worden begrepen als een kastenstelsel, vergelijkbaar met dat in India, of dat in nazi-Duitsland, waar andere wetten golden voor Joden, die geen gelijkwaardige burgers waren.
Lange tijd voerde Caste de lijst aan van bestverkochte non-fictieboeken in de VS. Twee maanden na de publicatie in augustus 2020 kondigde Netflix aan dat regisseur DuVernay het boek zou gaan verfilmen. Ze had het wel drie keer gelezen. De verfilming kon het verhaal van Wilkerson weer bij een nieuw publiek brengen.
The New York Times omschreef het boek als ‘vrijwel zeker het belangrijkste non-fictieboek van de Amerikaanse eeuw tot nu toe’. Time Magazine noemde het een ‘nieuw referentiekader voor het begrijpen van identiteit en onrecht in Amerika’.
Over de auteur
Maral Noshad Sharifi is correspondent Verenigde Staten voor de Volkskrant. Ze woont in New York.
Het kastensysteem is een kunstmatige hiërarchie, stelt Wilkerson, een rangschikking van groepen in de samenleving die vanaf hun geboorte verschillend worden behandeld. De een geniet meer respect dan de ander, heeft meer toegang tot geld, middelen en goed onderwijs, wordt vaker als mooi of slim gezien, krijgt sneller het voordeel van de twijfel. Wilkerson baseert zich op politicologen, antropologen en historici, die onderzoek doen naar onderdrukking. We moeten alert zijn op deze hiërarchie, is de boodschap, om gevaar te voorkomen.
Critici vroegen zich af hoe DuVernay dit boek in hemelsnaam succesvol zou kunnen verfilmen. Want hoe houd je een Amerikaans miljoenenpubliek geboeid met de verbeelding van een wetenschappelijke theorie?
Origin begint in de stad Sanford in Florida. Een verliefde 17-jarige jongen loopt in het donker over straat terwijl hij met zijn vriendinnetje belt. Hij koopt Skittles in een supermarkt. Eenmaal weer buiten ziet hij dat hij wordt achtervolgd door een auto.
Deze week zou de Afro-Amerikaanse Trayvon Martin 29 jaar zijn geworden. Maar daar op straat, in 2012, wordt hij doodgeschoten. De dader, George Zimmerman, beweert later uit zelfverdediging te hebben gehandeld. Hij wordt in eerste instantie vrijgesproken.
De Amerikaanse journalist Isabel Wilkerson, die in de jaren negentig als eerste zwarte vrouw een Pulitzer won voor haar reportages, wordt gevraagd om over deze moordzaak te schrijven. Pas als kort daarna haar moeder en man komen te overlijden en ze ongewild opeens veel tijd heeft, gaat ze aan de slag.
Voor haar onderzoek naar systematisch racisme in haar thuisland belandt Wilkerson in een bibliotheek in Berlijn. Ze komt erachter dat de nazi’s in de vorige eeuw naar de VS afreisden om inspiratie op te doen voor hun genocide. Ze ziet onderbelichte parallellen tussen de onderdrukking van zwarte Amerikanen en de Holocaust.
‘Hoe dieper ik zocht, hoe meer overeenkomsten ik ontdekte’, zei de journalist tegen zender NPR (National Public Radio) in 2020. Het bleef niet bij de nazi’s. Wilkerson vond overeenkomsten met de dalits, de onaanraakbaren in India, de kaste onderaan de ladder. Dalits hebben dezelfde huidskleur als andere Indiase bevolkingsgroepen, net zoals veel vermoorde Joden even wit waren als hun beulen. Huidskleur, concludeert ze, is ontoereikend als verklaring voor dit soort onderdrukking.
Wilkerson constateert dat ook in de Verenigde Staten ideeën over ras worden gecreëerd om onderdrukking te rechtvaardigen, in plaats van andersom. Origin gaat over haar zoektocht naar dergelijke kastensystemen in verschillende landen. Hoe er binnen samenlevingen over de hele wereld rangordes bestaan die bepalen dat de ene persoon hoger is dan de andere. ‘Kaste concentreert zich op de ranglijsten’, zegt ze in interviews, ‘terwijl ras de maatstaf is die wordt gebruikt om iemands plaats daarin te bepalen’.
Er zijn altijd mensen die profijt halen uit het dehumaniseren van een bepaalde groep. Zwarte Amerikanen werden tot slaaf gemaakt voor hun arbeid. Joden in Duitsland werden gebruikt om medische experimenten op uit te voeren. Door groepen uit te buiten kan de macht in handen van de hoogste kaste blijven.
Regisseur DuVernay doet er in Origin alles aan om deze boodschap, zo letterlijk als maar kan, over te brengen bij het Amerikaanse publiek. Ze wil dat Amerikanen zich bewust worden van de rangorde in de samenleving, om het onderliggende gedachtengoed te kunnen bestrijden. De rol van journalist Wilkerson wordt in de film gloedvol vertolkt door actrice Aunjanue Ellis-Taylor. Die verwierf bekendheid door haar rol als moeder van Venus en Serena Williams in King Richard en opvallende bijrollen in Ray en The Help.
Omdat het verhaal wordt verteld door de ogen van de journalist terwijl zij haar theorie ontwikkelt, blijft de film behapbaar. Alles om het Amerikaanse bioscooppubliek bij de les te houden. Dat is ook meteen de zwakke plek van de film: op momenten is DuVernays aanpak wel heel schools. Er wordt zelfs een whiteboard tevoorschijn gehaald waarop de actrice inzichtelijk aantekeningen maakt. Maar de boodschap komt daardoor wel aan. ‘Origin is misschien wel de belangrijkste biopic die ooit van een boek is gemaakt’, kopte tijdschrift Rolling Stone in januari.
Het boek Caste kwam uit in de zomer van 2020, toen er wereldwijde protesten uitbraken na de dood van George Floyd, die door politiegeweld om het leven was gekomen. Het boek, waarvan 1,5 miljoen exemplaren zijn verkocht, sloeg in als een bom. Oprah Winfrey deed het cadeau aan vijfhonderd invloedrijke Amerikanen. Het belandde op Barack Obama’s lijst van lievelingsboeken.
Maar het boek leidde ook tot kritiek, die de film niet uit de weg gaat. In een scène zit journalist Wilkerson aan de eettafel met vrienden. Er ontstaat een discussie over haar vergelijking tussen de uitroeiing van Joden en de onderdrukking van Afro-Amerikanen. Kan dat allemaal vanuit één systeem worden gezien? Zijn de verschillen tussen de landen niet te groot?
De vraag is of het de bedoeling was van journalist Wilkerson of filmmaker DuVernay om de gruwelijkheden van menselijke onderdrukking in al die verschillende landen echt met elkaar te verbinden. Hun doel is vooral een nieuwe manier te vinden om systematisch racisme in de VS te begrijpen. Zij willen verdieping aanbrengen in gesprekken die verder gaan dan wat aan de oppervlakte te zien is: huidskleur.
‘Als we een einde willen maken aan het kastensysteem, moeten we in onze eigen ziel kijken’, schreef Wilkerson vorig jaar in Time Magazine. Eén reden waarom het kastensysteem nog bestaat is dat te veel mensen er baat bij hebben, of het niet goed begrijpen. ‘We moeten kijken of wij zelf niet medeplichtig zijn door stereotypen en hiërarchie in stand te houden.’
‘Ze creëerde een nieuwe taal om over thema’s te praten waar ik veel over nadenk’, zegt regisseur Ava DuVernay in een podcast van The New Yorker, over journalist (en haar hoofdpersoon) Wilkerson. ‘De manier waarop we met elkaar omgaan, binnen de structuren die er in onze samenleving bestaan.’
Toch lijkt de notie dat het kastensysteem in de VS, eerder dan alleen racisme, een mogelijke verklaring is voor de ongelijkheid tussen zwarte en witte Amerikanen, nog niet te zijn ingedaald bij het brede Amerikaanse publiek. In talkshows, krantenartikelen en gesprekken aan de eettafel wordt minder over onderdrukking gesproken dan een aantal jaar geleden. Volgens DuVernay komt dat door een sterke conservatieve tegenreactie, die verdieping van de discussie in de weg staat.
Het boek van Wilkerson is op sommige plaatsen in de VS zelfs uit de bibliotheek geplukt en verboden, net tientallen andere boeken van zwarte auteurs die over racisme schrijven. Conservatieve staten proberen onderwijs over het racistische verleden van de VS in schoolboeken te beperken; hetzelfde geldt voor verhalen over de Holocaust.
Regisseur DuVernay heeft er alles aan gedaan om de film dit jaar te laten uitkomen. Origin is in twee maanden geschoten en ging afgelopen september in première op het filmfestival van Venetië. ‘Ik wilde niet dat mijn film een jaar later zou verschijnen’, zegt DuVernay in een podcast van The New Yorker. Ze hoopt dat Amerikanen door haar film het belang van de naderende presidentsverkiezingen in november beter zullen begrijpen.
Origin zit boordevol historische beelden van de concentratiekampen in Duitsland en de lynchpraktijken in het Zuiden van de VS. ‘Ik wil met mijn film aan het gesprek kunnen bijdragen.’ Donald Trump kan straks opnieuw president worden. ‘Ik wil dat wij opletten’, zegt DuVernay. ‘Daarmee bedoel ik dit hele land.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden