Vijftig medewerkers van de onafhankelijke Russische televisiezender Dozjd doen vanuit Amsterdam verslag van de situatie in Rusland en Oekraïne. De grootste uitdaging? Kijkers bereiken die niet tot het traditionele Kremlin-kritische publiek van Dozjd behoren.
‘In Moskou is het 15.00 uur, u kijkt naar het nieuws van woensdag 21 februari.’ Zo heet presentator Tichon Dzjadko zijn kijkers welkom bij het actualiteitenprogramma Hier en nu. Zelf zit Dzjadko twee tijdzones verderop, in een Amsterdamse studio.
Het programma opent met de moeder van oppositieleider Aleksej Navalny, die een rechtszaak heeft aangespannen om de autoriteiten te dwingen het lichaam van haar zoon vrij te geven. Navalny’s dood, vijf dagen eerder, was een enorme klap voor de journalisten van Dozjd.
Over de auteur
Daan de Vries is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
‘Velen van ons kenden Aleksej persoonlijk’, vertelt Dzjadko, die behalve presentator ook de hoofdredacteur is van de laatste onafhankelijke Russische televisiezender. De journalisten zagen Navalny als een voorbeeld van standvastigheid en moed, die hoop gaf dat positieve verandering in Rusland mogelijk is. ‘Maar tegelijkertijd is het voor ons makkelijker, omdat wij niet in Rusland zijn’, zegt Dzjadko. ‘In Rusland worden mensen gearresteerd als ze ook maar bloemen neerleggen bij een monument.’
Kort na de Russische invasie van Oekraïne, zaterdag precies twee jaar geleden, ging Dozjd noodgedwongen op zwart. Het Kremlin blokkeerde de website en introduceerde een nieuwe censuurwet, waarin gevangenisstraffen stonden op verslaggeving over de oorlog.
Een paar maanden later ging Dozjd weer uitzenden, vanuit studio’s in Letland, Georgië, Frankrijk en Nederland. Sinds de zomer van 2023 worden alle programma’s opgenomen in Amsterdam. Dozjd houdt zich staande met donaties, abonnees en inkomsten uit advertenties − in het reclameblok van Hier en nu wordt onder meer een Duitse kaviaarimporteur aangeprezen.
Het werken in ballingschap voelt als ‘een ontzettend lange zakenreis’, vertelt presentatrice Polina Miloesjkova (30). Terugkeren naar Rusland kan ze niet: omdat het Kremlin Dozjd tot ‘ongewenste organisatie’ heeft bestempeld, hangt medewerkers van de zender strafrechtelijke vervolging boven het hoofd.
Miloesjkova heeft er weinig vertrouwen in dat de situatie in Rusland op korte termijn zal verbeteren, zelfs als Rusland de oorlog verliest of Poetin iets zou overkomen. ‘Poetin heeft een systeem gebouwd dat zo allesomvattend is, dat iemand anders dan een stap naar voren zal doen’, vreest Miloesjkova. Zelfs als de repressie dan wat afneemt, verwacht ze niet terug te kunnen. ‘Het beeld dat wij vijanden van Rusland zijn, wordt daarvoor te sterk gecultiveerd.’
Het doet haar denken aan Ivan Boenin, haar favoriete schrijver. Als verklaard tegenstander van de bolsjewieken vertrok Boenin na de Russische Revolutie naar Frankrijk. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, schreef hij een vriend dat hij zich tot zijn ontzetting zorgen begon te maken over het leven van Stalin, de leider van het regime waarvoor hij twintig jaar eerder was gevlucht. Maar de verovering van de Sovjet-Unie door de nazi’s was voor Boenin een nog groter schrikbeeld.
Aan het eind van de oorlog heerste onder de Russische emigranten in Parijs een uitgelaten stemming. Tot de gehoopte terugkeer naar zijn geboorteland kwam het voor Boenin echter nooit: de schrijver overleed in 1953 in ballingschap.
‘Ik zal me ermee moeten verzoenen dat ik nu hier woon’, zegt Miloesjkova. ‘Maar het is moeilijk om aan een nieuw leven te wennen, als al je gedachten en je werk nog in Rusland zijn.’ Bij Dozjd is ze de hele dag bezig met Rusland en ook met haar vriend, die eveneens journalist is, spreekt ze over weinig anders.
Hoofdredacteur Dzjadko heeft, zeker sinds de dood van Navalny, de indruk dat de situatie in Rusland verder zal verslechteren. De hoofdredacteur ziet het als zijn taak om Russen te blijven informeren. Ook mensen die niet tot het traditionele Kremlin-kritische publiek van Dozjd behoren. ‘Er zijn mensen voor wie de dingen die voor ons logisch zijn, niet logisch zijn. Met hen moeten we een andere taal spreken’, zegt Dzjadko. Om een nieuw, jonger publiek te bereiken maakt Miloesjkova naast nieuwsuitzendingen ook korte video’s voor YouTube en andere sociale media.
Kijkers in Rusland kunnen de uitzendingen van Dozjd via YouTube zonder beperkingen bekijken. De video’s worden doorgaans rond de 500 duizend keer bekeken. De Russische overheid kan echter op elk moment besluiten om de toegang tot YouTube te blokkeren, zoals eerder gebeurde met Instagram en Facebook.
Waarom dat nog niet is gebeurd, weet Dzjadko niet. ‘Maar mocht het toch gebeuren, dan zullen we nieuwe mogelijkheden zoeken om onze kijkers te bereiken.’ Zo’n tweederde van de kijkers is in Rusland, nog eens 10 procent kijkt vanuit Belarus en Oekraïne.
De dood van Navalny toont volgens Dzjadko dat de verspreiding van informatie hetgeen is dat het Kremlin het meest vreest. Toen de grootschalige invasie van Oekraïne begon, voerde de regering meteen repressieve maatregelen in die het werk van de media onmogelijk maakten. ‘Dat is de reden dat wij elkaar nu in Nederland spreken, en niet in Moskou’, zegt Dzjadko.
Een belangrijk deel van de berichtgeving van Dozjd gaat over de oorlog in Oekraïne. Dzjadko ziet die oorlog als een botsing van twee beschavingen: dictatuur en democratie. ‘En ik twijfel er niet aan dat de overwinning aan het eind van de rit voor Oekraïne zal zijn’, aldus Dzjadko.
Dat is ook van belang voor Rusland. ‘Als Poetin in Oekraïne wint, dan zal dat zijn positie verstevigen’, stelt Dzjadko. Een nederlaag brengt zijn einde juist dichterbij. ‘Poetin heeft zijn politieke vonnis getekend door de oorlog in Oekraïne te beginnen. We weten alleen nog niet wanneer dit vonnis ten uitvoer zal worden gebracht.’
Source: Volkskrant