‘Ik weiger te antwoorden op uw vragen.’ Oleg Orlov staat even op en knikt werktuiglijk in de richting van rechter Jelena Astachova, zonder haar aan te kijken. Hij beroept zich op artikel 51 van de Russische grondwet, waarin staat dat niemand is verplicht tegen zichzelf te getuigen. ‘Ik vertrouw volledig op mijn verdediging, advocate Katerina Tertoechina.’ Orlov gaat weer zitten en leest stoïcijns verder in het boek dat hij heeft meegebracht: Het proces van Franz Kafka.
‘Ik heb de zitting eerlijk gezegd niet gevolgd’, zegt hij na afloop van de zitting. ‘Ik was zo verdiept in Het proces dat ik vrijwel niets kan zeggen over wat er vandaag is gebeurd. Ik heb er wel iets van opgevangen, volgens mij hebben dit proces en het proces dat is beschreven in dit boek veel gemeen. Zittend in de rechtbank vergelijk ik wat Kafka schrijft met mijn eigen proces, met andere politieke processen die nu aan de lopende band plaatsvinden in Rusland.’
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Oleg Orlov (70) is een van de bekendste mensenrechtenactivisten van Rusland. Hij is al sinds het eerste uur verbonden aan de in Rusland inmiddels verboden mensenrechtenorganisatie Memorial, die in 2022 de Nobelprijs voor de Vrede werd toegekend. In oktober vorig jaar werd hij in deze zelfde rechtbank veroordeeld tot een boete van 150 duizend roebel (ongeveer 1.400 euro) wegens het ‘discrediteren’ van de Russische strijdkrachten.
Orlov werd vervolgd nadat hij meermalen de straat op was gegaan uit protest tegen de Russische inval in Oekraïne, onder meer op het Rode Plein in Moskou. Hij schreef ook een geruchtmakend artikel onder de titel ‘Ze wilden fascisme, ze hebben fascisme gekregen’, dat later werd overgenomen door een Franse nieuwssite.
Zowel hijzelf als het Openbaar Ministerie tekenden beroep aan tegen de opmerkelijk milde straf, met als gevolg dat de Moskouse Stadsrechtbank de zaak in december terugstuurde naar het OM voor nader onderzoek, waar vrijspraak voor de hand had gelegen. De boete leek vooral bedoeld als waarschuwing, om Orlov ertoe te bewegen het land te verlaten, iets dat hij altijd principieel heeft geweigerd. Het OM wil hem nu achter de tralies.
‘Ik weiger schuld te bekennen en de beschuldiging is mij niet duidelijk,’ zei Orlov afgelopen vrijdag op de eerste zitting. ‘Het is onbegrijpelijk hoe ik of wie dan ook strafrechtelijk kan worden vervolgd wegens het uiten van een mening. Artikel 9 van de grondwet van de Russische Federatie garandeert eenieder vrijheid van woord en gedachte.’ Tijdens die eerste zitting kwam juist het nieuws binnen van de dood van Aleksej Navalny. ‘Een vreselijke tragedie en een vreselijke misdaad’, aldus Orlov.
Waar het eerste proces vele maanden in beslag nam, wordt het tweede proces tegen Orlov in een razend tempo afgewikkeld. De bewijsvoering is hetzelfde als voorheen en is gebaseerd op een qua taalgebruik en anderszins rammelend rapport van twee ‘taalexperts’ die de tekst van Orlov hebben onderzocht. De verklaringen van twee door het OM aangevoerde getuigen zijn nagenoeg identiek, wat onmogelijk is als de verhoren onafhankelijk van elkaar zijn afgenomen.
Beide getuigen komen in de rechtbank kort aan het woord. Vadim Mironenko is directeur van de organisatie Veteranen van Rusland, hoewel hij zelf geen veteraan is. Hij verwijst naar zijn eerdere verklaring, maar wil nog wel kwijt dat Memorial ‘altijd uit was op de verwoesting van de staat’. Sergej Bochonko, van dezelfde veteranenclub, is een kale veertiger in camouflagebroek. Hij nam aanstoot aan Orlovs artikel, maar kan zich niet meer herinneren waar en wanneer het hem onder ogen kwam. De verdediging heeft geen vragen.
Omdat de rechter in het eerste proces geen motief kon ontdekken voor Orlovs optreden, is dat toegevoegd aan de nieuwe aanklacht: hij zou worden gedreven door ‘haat tegen Russische militairen’ en ‘vijandschap ten aanzien van Ruslands geestelijke waarden’. Tijdens de eerste zitting veegde Orlov de vloer aan met deze ‘onzinnige’ aanklacht: ‘Laat me er aan herinneren dat, hoe vreemd dat ook mag klinken, in een presidentieel decreet bijvoorbeeld de rechten en vrijheden van de mens genoemd worden als traditionele waarden. Dus het komt erop neer dat het onderzoek beweert dat ik vijandig sta tegenover de rechten en vrijheden van de mens? Dat is absurd.’
Orlov heeft zijn advocaat verboden getuigen op te roepen voor zijn verdediging, omdat hij eerder deze maand door het ministerie van Justitie is aangemerkt ‘buitenlandse agent’. Hij vreest dat die status de getuigen in problemen kan brengen. Zelf weigert hij ook vragen te beantwoorden, omdat volgens hem alles al is gezegd tijdens het eerste proces. ‘Ik heb daar niets aan toe te voegen.’ Orlov zal alleen gebruik maken van zijn recht een laatste woord uit te spreken, waarschijnlijk al tijdens de eerstvolgende zitting. Hij zal daarbij onder meer stilstaan bij ‘hoe de politieke processen in Rusland herinneren aan wat Kafka schrijft in zijn boek’.
Grote afwezige bij dit tweede proces is Dmitri Moeratov, mede-oprichter en hoofdredacteur van de krant Novaja Gazeta en tevens Nobelprijswinnaar. Vorig jaar stond Moeratov, een eloquent spreker, zijn vriend Orlov bij als ‘publiek verdediger’, schouder aan schouder met diens advocaat. Dat recht heeft hij nog steeds, maar rechter Astachova weigerde hem met een denigrerende opmerking toe te laten tot het proces.
‘Ze hebben ons het recht ontzegd op een volwaardige verdediging’, schrijft Moeratov in een verklaring aan de rechtbank. ‘En waarom? Met maar één doel: om Orlov te laten wegrotten in de gevangenis. Ik sta mezelf niet toe deel te nemen aan zo’n showproces.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden