Sterrenkundige Jennifer Lotz is vanaf deze week de nieuwe directeur van het Space Telescope Science Institute, het vluchtleidingscentrum van grote ruimtetelescopen als James Webb en Hubble. ‘Fantastisch. Vrouwen zijn nog steeds een minderheid in de astronomie.’
Jennifer Mae Lotz kreeg het heelal met de paplepel ingegoten. Haar vader had een grote belangstelling voor de sterrenkunde, en zette zijn dochter in 1980 al voor de tv om naar de PBS-serie Cosmos van Carl Sagan te kijken.
Ze groeide op in Florida, waar spaceshuttles de ruimte in werden geschoten vanaf het Kennedy Space Center. En in 1994, tijdens een zomerstage op het Maria Mitchell Observatory in Massachusetts, was ze getuige van de inslag van komeet Shoemaker-Levy 9 op de reuzenplaneet Jupiter.
De nasleep van die komeetinslag werd ook bestudeerd door de Hubble Space Telescope. Maar dat Lotz dertig jaar later leiding zou gaan geven aan het Space Telescope Science Institute in Baltimore – het ‘zenuwcentrum’ van Hubble en van zijn opvolger, de James Webb Space Telescope – had ze toen nooit durven dromen.
Over de auteur
Govert Schilling is wetenschapsjournalist gespecialiseerd in sterrenkunde. Hij schreef tientallen boeken over het heelal en maakte onder meer de televisieserie Govert naar de grenzen van het heelal.
Met zo’n achthonderd medewerkers is het instituut ‘een gekke mix van een middelgroot softwarebedrijf en een hoogwaardige academische omgeving’, aldus Matt Mountain, een van de vorige directeuren. ‘Het is geen gemakkelijke baan.’
Als promovendus aan de Johns Hopkins-universiteit viel Lotz vooral op door haar nieuwsgierigheid, leergierigheid en sociale vaardigheden, vertelt copromotor Rosemary Wyse. Haar eerste promotor (en latere Hubble-collega) Harry Ferguson omschrijft haar als ‘zeer ambitieus’.
Geen van beiden zag indertijd aankomen dat Lotz haar onderzoekswerk uiteindelijk zou inruilen voor een bestuurlijke carrière. Maar dat ze vanaf deze week leiding gaat geven aan het Space Telescope-instituut is ‘fantastisch’, aldus Wyse. ‘Vrouwen zijn nog steeds een minderheid in de astronomie.’
Van meet af aan richtte Lotz’ wetenschappelijk onderzoek zich op sterrenstelsels – kolossale verzamelingen van honderden miljarden sterren, vaak met een prachtige spiraalstructuur, zoals ons eigen Melkwegstelsel. Aan de Universiteit van Californië in Santa Cruz bestudeerde ze vooral de botsingen en versmeltingen van die stelsels.
Zulke kosmische aanvaringen zijn uitgebreid waargenomen door de Hubble-telescoop, en het was dan ook niet heel verrassend dat Lotz in 2010 de overstap maakte naar het Space Telescope Science Institute in Baltimore.
Van 2013 tot 2017 gaf ze daar leiding aan het Frontier Fields-project, een groot waarnemingsprogramma om extreem verre sterrenstelsels in het heelal te bestuderen. ‘Een complexe samenwerking van waarnemers en theoretici, die elkaar niet altijd even goed liggen,’ aldus Mountain. ‘Maar Jennifer kreeg alle neuzen dezelfde kant op.’
Lotz verstaat de kunst om op ‘een heel rustige en vreedzame manier’ veel invloed uit te oefenen, zegt Ferguson, die aangenaam verrast was door haar managementkwaliteiten. ‘Ze kan heel goed luisteren en delegeren.’
Het Frontier Fields-programma bracht de allerverste sterrenstelsels aan het licht die ooit door de Hubble-telescoop zijn waargenomen. Daarmee vormde het een mooie voorbereiding op het werk van de nóg krachtiger James Webb Space Telescope.
Lotz wachtte de lancering van James Webb (uiteindelijk op Eerste Kerstdag 2021) niet af. In 2018 werd ze directeur van het Gemini Observatory – twee grote, identieke telescopen op Hawaii en in Noord-Chili.
Gemini-voorlichter Peter Michaud heeft haar in de afgelopen vijf jaar leren kennen als een warme en zorgzame persoonlijkheid. ‘Het was bepaald geen gemakkelijke tijd,’ aldus Michaud. Het observatorium kreeg te maken met lokale demonstranten, vulkanische activiteit, de coronapandemie, een ongeluk met de telescoopspiegel, een cyberaanval, bezuinigingen, en een reorganisatie waardoor het hoofdkwartier verhuisde naar Tucson in Arizona. ‘Maar Jennifer functioneert het best in een dynamische omgeving,’ zegt Michaud. ‘Ze loodste ons overal doorheen.’
Volgens Mountain, die zelf ooit leiding gaf aan het Gemini-observatorium, was het een ingewikkelde managementklus, en daarmee een uitstekende voorbereiding op het directeurschap van het Space Telescope-instituut.
Waar Lotz in Hawaii ook in uitblonk, aldus Michaud, was haar inzet voor de lokale bevolking en een meer inclusieve werkomgeving. In het kader van het educatieve programma Journey to the Universe deed ze enthousiast mee aan schoolbezoeken en voorlichtingsbijeenkomsten, en probeerde ze zo veel mogelijk Hawaiiaanse studenten – vooral ook meiden – warm te krijgen voor de astronomie.
Hubble-veteraan Ferguson is dan ook optimistisch over Lotz’ benoeming tot de eerste vrouwelijke directeur van het Space Telescope Science Institute, waar gendergelijkheid en inclusiviteit al lange tijd hoog in het vaandel staan.
In die nieuwe baan wachten haar flink wat uitdagingen, voorspelt Mountain. Om te beginnen zal ze het wetenschappelijk succes moeten verzekeren van de James Webb Space Telescope – een van de duurste wetenschappelijke instrumenten ooit.
Daarnaast bereidt het Space Telescope Science Institute zich ook voor op Nasa’s ruimtetelescoop Roman, die in 2027 gelanceerd zal worden. En de komende jaren moeten de plannen voor het Habitable Worlds Observatory gestalte gaan krijgen – de toekomstige opvolger van Webb, die op zoek gaat naar leven op planeten bij andere sterren.
‘Maar misschien wel de grootste uitdaging voor Jennifer,’ zegt Mountain, ‘is het naderende einde van de Hubble Space Telescope.’ Hubble werd in 1990 gelanceerd, en heeft elk deelgebied van de astronomie op revolutionaire wijze beïnvloed.
De populaire ruimtetelescoop heeft niet het eeuwige leven. De kans is groot dat sterrenkundigen de komende jaren afstand moeten nemen van Hubble. Voor de meeste medewerkers van het Space Telescope Science Institute zal dat ‘een traumatische ervaring’ zijn, verwacht Mountain.
3x Jennifer Lotz
Aan vakliteratuur is nooit gebrek, maar tijdens haar vele vliegreizen tussen de Verenigde Staten, Chili en Hawaii leest ze naar eigen zeggen bij voorkeur sciencefiction.
Over haar liefde voor de kosmos: ‘Wat sterrenkunde voor mij zo bijzonder maakt, zijn de prachtige plaatjes. Vooral foto’s van verre sterrenstelsels zijn enorm cool.’
Haar advies aan jonge studenten: ‘Richt je op de problemen die echt je interesse hebben. Ga dáár achteraan, in plaats van de nieuwste modetrend te volgen.’
Source: Volkskrant