‘Ik denk dat onze vrienden te laat waren met het wekken van hun defensie-industrieën’, zei de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Dmytro Koeleba afgelopen weekeinde op de veiligheidsconferentie in München, waar politieke leiders en veiligheidsexperts uit de hele wereld bijeenkwamen. ‘Wij zullen dit jaar met onze levens betalen om jullie defensie-industrieën de tijd te geven om de productie te verhogen.’
Michael McFaul, de Amerikaanse oud-ambassadeur in Moskou, stelde in München vast dat ‘de vrije wereld de juiste dingen zegt’, maar deze op dit moment ‘niet waarmaakt’. En dat moment is er een ‘van grote nood’, aldus de oud-diplomaat.
Precies dat vormt de centrale vraag die nu boven westerse discussiefora over Oekraïne hangt. Westerse landen zijn niet in staat op dit moment de artilleriegranaten en de andere munitie op te hoesten waarmee Oekraïne zich moet verdedigen. Kunnen ze de historische uitdaging wel aan die Vladimir Poetins agressie aan ze stelt?
Over de auteur
Arnout Brouwers schrijft voor de Volkskrant over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Cijfermatig is het antwoord positief. De slagkracht van de Navo (lees: de Verenigde Staten) en de economische kracht van alleen al de Europese landen zijn groter dan die van Rusland. Maar zo werken macht en invloed niet. Het zijn relatieve grootheden, altijd gekoppeld aan twee cruciale elementen: de wil en de intensiteit van de betrokkenheid. En die twee lijken in Rusland groter.
Het is allang duidelijk dat in Ruslands tien jaar durende oorlog tegen Oekraïne productiecapaciteit cruciaal is geworden. Maar is die vaststelling in Europa voldoende omgezet in concrete actie? Er gebeurt veel – voormalig Navo-topman Camille Grand noemt de productieverhoging van de Europese defensie-industrie zelfs ‘een onverteld verhaal’. Maar de aanlooptijd voor het opschalen van de productie is in westerse landen veel langer dan in Rusland, terwijl de voorziene opschaling in het Westen nog altijd kleiner is dan die in Rusland.
Tegen de achtergrond dat Oekraïne zich noodgedwongen terugtrekt uit de oostelijke stad Avdiivka en Poetin zijn grootste politieke opponent in eigen land, Aleksej Navalny, voor de ogen van de wereld letterlijk heeft laten creperen, roept dat klemmende vragen op: staan de westerse landen er wel op dit historisch gewichtige moment in de Europese geschiedenis? En kunnen ze de besluiten nemen waar Oekraïne hen om vraagt, ook als die deels ten koste gaan van sociale prioriteiten die hoog op de agenda staan van hun bevolking?
Wat niet helpt is dat sommige van de grootste westerse ‘kanonnen’ de afgelopen tien jaar hard bezig zijn geweest zichzelf politiek te onttakelen. De Amerikaanse vicepresident Kamala Harris kon er in München niet omheen dat ‘er vragen zijn, hier en in de hele wereld, over de toekomst van Amerikaans mondiaal leiderschap’. Deze vragen moeten Amerikanen zichzelf ook stellen, voegde ze eraan toe. Een hulppakket voor Oekraïne zit nog vast in het Huis van Afgevaardigden, al wordt er wel gewerkt aan een afgeslankt voorstel waarin ten minste de militaire hulp aan Oekraïne overeind blijft.
Ook in Europa zijn de omstandigheden niet florissant om politici boven zichzelf te laten uitstijgen. Groot-Brittannië blaast zeker zijn deuntje mee in de steun aan Oekraïne, maar het is ook duidelijk dat de Brexit grote Europese defensie-initiatieven er niet makkelijker op heeft gemaakt. In Frankrijk en Duitsland is de regerende macht impopulair, er heerst sociale onrust en economische onzekerheid. Wat gebeurt er als de steun aan Oekraïne ook moet worden volgehouden in tijden van begrotingskrapte?
Toch is er ook een andere manier om de situatie te beschouwen. Admiraal Rob Bauer, de voorzitter van het militair comité van de Navo, waarschuwde in München dat het te grote westerse optimisme van een jaar geleden geen plaats moet maken voor te groot pessimisme. ‘Alleen al het voortbestaan van Oekraïne als soeverein land en dat het 50 procent van de Russische veroveringen sinds 2022 heeft heroverd, is opmerkelijk.’
Donald Trumps recente ondermijning van de politieke belofte elkaar binnen de Navo zo nodig te hulp te schieten was niet nieuw, maar deed veel stof opwaaien in Europa. Amerika zoekt als grootmacht al sinds het einde van de Koude Oorlog wegen om zijn internationale verplichtingen in lijn te brengen met zijn (steeds nauwere perceptie van) nationale belangen. In het nationale debat daarover botst Trumps wens tot terugtrekking met de zwaarwegende strategische belangen die de VS in Europa hebben.
Een waarschijnlijk ten onrechte aan Churchill toegeschreven citaat wil dat Amerikanen uiteindelijk altijd het juiste doen ‘nadat ze alle alternatieven hebben uitgeput’. Maar onzekerheid hierover zou, net als de wrede moord-in-slow-motion op Navalny, de Europeanen kunnen helpen hun rug te rechten tegen Poetin.
Dat het komende halfjaar voor Oekraïne militair heel zwaar zal worden, was bekend. Nu dit zichtbaar wordt in terreinverlies en een hogere menselijke tol langs de frontlinie, kan ook dat een factor worden in de Europese besluitvorming. De contouren van een groter Europees antwoord zie je in Brussel langzaam verschijnen. Dat de EU hierbij wordt gebruikt als hefboom om zware lasten te tillen en als instrument om defensiegeld doelmatiger te investeren, verrast niet.
Minstens zo belangrijk is dat er met premier Donald Tusk in Warschau weer politieke ruimte is om zulke initiatieven met gedeeld leiderschap te trekken. Belangrijker dan ‘München’ was daarom wellicht de bijeenkomst een week eerder in Berlijn waar de Franse president Emmanuel Macron, bondskanselier Olaf Scholz en Tusk de samenwerking tussen deze drie grote landen nieuw leven probeerden in te blazen.
Obstakels genoeg – zoals de pijnlijk grote geografische verschillen in hoe Europese landen Oekraïne steunen, of de noodzaak om ook niet-EU-landen als de Britten en Noren erbij te betrekken. De Duitse buitenlandminister Annalena Baerbock zei in Berlijn: ‘We hebben niet allemaal hetzelfde perspectief, maar we gaan in dezelfde richting.’ Of dat voldoende is, zal dit jaar blijken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden