De dood van Aleksej Navalny afgelopen vrijdag in een strafkamp in het noorden van Rusland heeft wereldwijd geleid tot geschokte en woedende reacties over de hele wereld. Niet in de laatste plaats omdat de doodsoorzaak vande 47-jarige Russische oppositieleider nog altijd in nevelen blijft gehuld. Maar wellicht ook omdat, zoals de Britse zondagskrant The Observer in een commentaar schrijft, bij aanhangers en bewonderaars, zowel in Rusland als daarbuiten, ‘de hoop beleef bestaan dat zijn leven, in tegenstelling tot dat van zoveel critici van de tiran (Poetin), gespaard zou blijven’.
‘Het feit dat deze hoop nu wreed en plotseling is vernietigd, is huiveringwekkend. Voor Russen die tegen het Poetin-regime zijn – en er zijn er veel meer dan het Kremlin wil toegeven – moet de dood van Navalny een ramp lijken. In Moskou, Sint-Petersburg en andere steden trotseren mensen de intimidatie van zware politie-inzet om bloemen te leggen en wakes te houden bij monumenten voor de slachtoffers van de repressie. Ook in heel Europa vinden protesten plaats. Toch is de intimiderende boodschap van Poetin en zijn trawanten aan de Russische burgers onmiskenbaar: het regime is almachtig. Een afwijkende mening is zinloos. Opstandigheid is gevaarlijk. Buitenlandse regeringen kunnen u, ondanks al hun ‘hysterische’ verontwaardiging, sancties en bedreigingen, niet helpen. Houd je hoofd gebogen en durf ons niet uit te dagen. Denk aan wat er met Navalny is gebeurd.’
Volgens Nina L. Chroesjtsjeva, hoogleraar Internationale betrekkingen aan The New School en achterkleindochter van de vroegere Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov, is de tragedie van een despoot als Poetin dat de strijd nooit eindigt. ‘Hoe meer repressie mensen ondergaan, hoe meer repressie er nodig is om een terugslag te voorkomen. Hoe meer bloed er wordt vergoten, hoe meer bloed er moet worden vergoten’, schrijft ze in een opiniestuk voor Project Syndicate. ‘Er is geen eindpunt – geen finishlijn – voor een autoritair persoon als Poetin. Hij moet vandaag de macht vasthouden en dat morgen opnieuw doen. Het is dan ook aannemelijk dat Poetins tolerantie voor afwijkende meningen in de aanloop naar de schijn-presidentsverkiezingen volgende maand in Rusland op een historisch dieptepunt staat.'
Zelfs nu de dood van Navalny ‘aantoonbaar meer aandacht trekt dan zijn verklaringen vanuit de gevangenis ooit hebben gedaan’, twijfelt Chroetsjeva er niet aan dat de presidentsverkiezingen voor Poetin soepel zullen verlopen. Daarbij memoreert ze aan de vergiftigingen van de Russisch-Britse dubbelagent Sergej Skripal en zijn dochter Joelia, twee weken voor de presidentsverkiezingen van 2018. ‘Geen van beide slachtoffers vormde een directe bedreiging voor Poetin, en hun dood trok veel negatieve internationale aandacht. Maar ook toen moest Poetin een boodschap afgeven: vijanden pas op.’
Toch lijkt er dit keer ook een belangrijk verschil te zijn. En dat is de manier waarop de officiële Russische nieuwssites de afgelopen dagen over de dood van Navalny berichten, aldus commentator en voormalig bureauchef in Moskou voor The New York Times Serge Schmemann. ‘De verslaglegging door de officiële Russische media van Navalny’s dood, met de ernst die gewoonlijk voorbehouden is aan een nationale crisis, druist in tegen de bewering van het Russische regime dat hij niets meer was dan een oplichter of dat hij in diskrediet kon worden gebracht door hem een terrorist, extremist of een nazi te noemen’ (...) ‘In plaats daarvan bevestigen de officiële reacties onbedoeld wat Poetin zo hard heeft geprobeerd te verbergen: dat de onophoudelijke beschuldigingen van corruptie en wanbestuur door Navalny een ernstige politieke uitdaging vormden voor het dictatoriale bewind van Poetin. En dat Navalny bij z’n dood nog gevaarlijker zou kunnen worden.’
Wat Navalny gevaarlijk maakte, was dat hij de leugens doorbrak, stelt Schmemann. ‘En dat zou hem nu tot een nog machtiger figuur kunnen maken, een martelaar. Dat is een risico voor het Kremlin, slechts een maand voor de presidentsverkiezingen die Poetin vooral wil gebruiken als een klinkende nationale goedkeuring van zijn bewind en zijn oorlog tegen Oekraïne. Een oorlog die Navalny vanaf het uitbreken ervan aan de kaak stelde als een “stompzinnige oorlog” van Poetin. ’
‘Laat de moord op Navalny een wake-up call zijn voor de wereld’, bepleit Michail Chodorkovski, een oligarch die zich ooit tegen Poetin keerde en een decennium in een strafkamp zat, in een opiniestuk voor Politico. ‘Westerse leiders mogen nooit meer Poetins overtuiging voeden dat het zijn van een criminele baas hetzelfde is als het zijn van een staatshoofd. (...)’Simpel gezegd: we hebben krachtige woorden en daden nodig om Poetin onwettig te verklaren. Westerse landen zouden hun steun aan Oekraïne moeten versterken om Poetins nederlaag daar te helpen bewerkstelligen. En in maart mogen er na de presidentsverkiezingen geen felicitaties, goede wensen en geen legitimiteit meer worden verleend aan een onwettige dictator. Als het Westen het ultieme offer van Navalny wil eren, moet het harder optreden tegen zijn moordenaar.’
‘Een eerste stap zou zijn dat we ons verplichten om alle betrokkenen bij de vervolging van Navalny – van assistenten van het Kremlin tot gevangenisbewakers – ter verantwoording te roepen op grond van het internationaal en humanitair recht’, schrijft Daniel Treisman, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Californië, Los Angeles, voor CNN. ‘Westerse leiders moeten publiekelijk hun toewijding aan liberale waarden tonen door overal ter wereld herdenkingsdiensten voor Navalny bij te wonen. Net als de Russische invasie van Oekraïne in 2022 is dit het moment om eenheid te tonen. In een tijd van politiek cynisme moeten degenen die in democratie en mensenrechten geloven opstaan en zich doen gelden.’
Die mening is ook commentator Andrea Lavazza in de Italiaanse krant Avvenire toegedaan. ‘Het is niet genoeg om alleen met de vinger te wijzen naar het Kremlin. Dat speelt zijn propaganda, die nu al een schaduw werpt op de Europese verkiezingen in juni, slechts in de kaart. In plaats daarvan moeten we de moed en de verbeeldingskracht hebben om degenen in Rusland die proberen zich te verzetten en de vlag van vrijheid en democratie hoog te houden, actief te steunen. Navalny koos ervoor om dit tot zijn laatste adem te doen. Hij verdient meer dan krokodillentranen.’
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden