Van drie kanten moet Israël de gesel van het internationaal recht vrezen, en in alle drie gevallen komt de uitdaging uit Den Haag. Daar, voor het Internationaal Gerechtshof (ICJ), begint vandaag een reeks hoorzittingen die kan uitmonden in een kritisch oordeel over het beleid van Israël in de bezette Palestijnse gebieden.
De zaak is aangekaart door de Algemene Vergadering van de VN. In december 2022 verzocht die het hof een ‘adviserende opinie’ te geven over ‘de wettelijke gevolgen van de voortgaande bezetting’ van Palestijns gebied en het ontkennen van het recht op zelfbeschikking van het Palestijnse volk. Die adviserende rol is statutair een van de taken van het ICJ.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent in Istanbul voor de Volkskrant. Hij schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden. Voorheen specialiseerde hij zich op de buitenlandredactie in mensenrechten en het Midden-Oosten.
Dit komt bovenop twee andere lopende procedures. Hetzelfde Internationaal Gerechtshof behandelt sinds vorige maand een zaak die Zuid-Afrika tegen Israël heeft aangespannen op grond van het Genocideverdrag. Volgende week moet Israël aan het hof rapporteren hoe het de ‘voorlopige maatregelen’ uitvoert die de rechters hebben getroffen.
Verder doet het Internationaal Strafhof (ICC) sinds 2021 onderzoek naar mogelijke oorlogsmisdrijven en misdaden tegen de menselijkheid, gepleegd in de Gazastrook en op de Westoever. Het onderzoek richt zich op individuele daders aan zowel Israëlische als Palestijnse kant. Sinds 7 oktober heeft aanklager Karim Khan in het bijzonder Hamas in het vizier, zo liet hij impliciet weten, maar de Israëliërs kunnen er niet van uitgaan dat zij de dans wel zullen ontspringen.
En dan nu dus, als laatste van de drietrapsraket, de ‘advisory opinion’ van het ICJ. Anders dan een oordeel in een geschil tussen staten, zoals dat tussen Zuid-Afrika en Israël, hebben dergelijke uitspraken geen bindende kracht. Toch zijn ze van grote betekenis. Sommige ‘hebben de ontwikkeling van het internationaal recht aanzienlijk veranderd’, aldus Peter Malanczuk in Modern Introduction to International Law. Hoe dan ook dragen ze bij aan de mondiale opinievorming.
Dat was het geval met de opinie die het hof in juli 2004, ook op verzoek van de VN-assemblee, gaf over de bouw van de Israëlische ‘veiligheidsmuur’ op de Westoever. Die is in strijd met het internationaal recht, oordeelde het hof. De uitspraak bevatte nog een belangrijk element: ook alle nederzettingen in bezet gebied (inclusief Oost-Jeruzalem) zijn illegaal. Dat was op zich al bekend, maar sinds het hoogste juridisch orgaan van de VN dit heeft onderstreept, kan daar geen enkele twijfel meer over bestaan.
In zekere zin borduurt de nieuwe adviesaanvraag van de Algemene Vergadering door op de zaak van de muur. Alleen is het verzoek nu veel breder van aard. ‘De wettelijke gevolgen van de bezetting’, dat kan alle kanten op gaan, en het bestrijkt in potentie drie rechtsgebieden: oorlogsrecht, internationaal strafrecht (dus misdrijven waartegen het Strafhof kan optreden) en mensenrechten in het algemeen.
Dat blijkt ook uit de toelichting die de Algemene Vergadering (die in meerderheid kritisch is jegens Israël) geeft op het verzoek aan het hof: acht pagina’s opsomming van ernstige zorgen over rechtsschendingen door Israël.
Het repertoire is welbekend. Buitensporig gebruik van geweld door leger en politie tegen burgers, onder wie vrouwen, kinderen en vreedzame demonstranten. Het vernielen van Palestijnse huizen, met name in Oost-Jeruzalem. De gewelddadige provocaties van Joodse kolonisten, oogluikend of openlijk toegestaan door het leger. Het martelen van Palestijnse gevangenen. Enzovoort, en zo verder.
De resolutie neemt dus eigenlijk al een voorschot op de bevindingen van de rechters, en afgewacht moet worden of die daarin zullen meegaan. Feit is echter dat de schendingen niet uit de dikke VN-duim komen. Ze zijn geboekstaafd in vele decimeters aan documenten van VN-rapporteurs en (ook Israëlische) mensenrechtenorganisaties.
Dergelijke VN-rapportages werden vorige maand ook, als serieus te nemen bron, geciteerd door de rechters in de genocidezaak. Zij baseerden er deels hun oordeel op dat het ‘aannemelijk’ is dat Israël in Gaza mogelijk genocide pleegt of gaat plegen.
Dezelfde rechters gaan nu hun licht laten schijnen over een zaak waarin de lat veel lager ligt. Voor het schenden van het Kinderrechtenverdrag, bijvoorbeeld, is niet héél veel nodig. En dat Israël op de Westoever het oorlogsrecht schendt, ligt eigenlijk al besloten in de uitspraak van het hof uit 2004.
Wat als het hof bevestigt dat Israël op de Westoever een beleid van apartheid voert, zoals Human Rights Watch en Amnesty International betogen? Dat zou een dreun voor Israël betekenen in de wereldwijde slag om de gunst van de publieke opinie. En wat een verschil met 2004, toen het verwijt van apartheid door menigeen nog werd beschouwd als een uiting van antisemitisme.
Bovendien komen bondgenoten van Israël dan in een lastig parket. Zij kunnen een opinie van het ICJ niet achteloos terzijde schuiven. Een hard oordeel moet gevolgen hebben voor hun beleid jegens Israël. Dat is onderdeel van het verzoek van de Algemene Vergadering. ‘Wat is de wettelijke status van de bezetting en wat zijn de juridische gevolgen die hieruit voortvloeien voor alle staten en de Verenigde Naties?’ Ook in die vraag schuilt het venijn van deze zaak.
Ruim vijftig landen (waaronder niet Nederland) hebben schriftelijk een bijdrage ingediend bij het Internationaal Gerechtshof. Deze week zullen zij die mondeling toelichten. Israël heeft een opinie ingeleverd, maar zal verder niet deelnemen aan de procedure. Waarschijnlijk komt het hof volgend jaar met een oordeel, misschien dit jaar al.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden