Live in de uitzending zoekt Mikhail Fishman naar woorden die moeten verklaren waarom hij niet kan stoppen met huilen. ‘Iedereen weet wie Navalny was’, stottert de Russische presentator vrijdag in de studio van Dozjd, het onafhankelijke tv-station dat naar Nederland is gevlucht. ‘Hij was de leider van de Russische oppositie en een morele autoriteit.’ Fishman haalt diep adem. ‘En hij was de enige.’
De diepe rouw om Aleksej Navalny wordt versterkt door een pijnlijk besef onder vrijheidslievende Russen: er staat geen logische opvolger klaar. Wie beschikt over de moed om voorop te gaan in de ongewapende strijd tegen president Vladimir Poetin en diens beulen?
Navalny was geenszins de enige vooraanstaande vrijheidsstrijder onder Poetin. Sinds diens aantreden als president, een kwarteeuw geleden, zijn er tal van democraten opgestaan die vooropliepen bij demonstraties, verkiezingscampagnes voerden en Poetin in het openbaar bekritiseerden. Ze vallen uiteen in drie categorieën: gedood, gevlucht of gevangen.
Over de auteur
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Naast Navalny zijn zeker 24 andere Russen onder Poetin overleden na politieke vervolging, zo inventariseerde mensenrechtenorganisatie OVD-Info. De prominentste onder hen was Boris Nemtsov, een charmante democraat die bekendheid genoot in alle delen van de bevolking. Hij werd in 2015 doodgeschoten voor het Kremlin.
De meeste oppositiekopstukken behoren tot de categorie ‘gevlucht’. Ze zijn door het Kremlin gedwongen te kiezen tussen het buitenland en het strafkamp. Nadeel voor hun ambities is dat ze de band met de Russische bevolking kwijtraken. Michail Chodorkovski, een oligarch die zich tegen Poetin keerde en om die reden een decennium in een strafkamp zat, is sinds zijn vrijlating in 2013 nooit meer in Rusland geweest.
Een jongere garde oppositiepolitici vestigde zich recenter in Europa om de strijd voort te zetten. Onder hen zijn de nauwste medewerkers van Navalny. Ze hebben hun moed bewezen door jarenlang campagne in Rusland te voeren tegen Poetin, ondanks zware repressie. Ze zijn allemaal van hun bed gelicht, hebben in gevangenissen gezeten en moesten toezien hoe vrienden en familieleden werden opgesloten.
Bij het grote publiek in Rusland zijn ze onbekend. Mogelijk schuift het team – de grootste Russische oppositie-organisatie van de afgelopen tien jaar – op termijn een nieuwe aanvoerder naar voren. Maar die zal het moeilijk krijgen om vanuit het buitenland een achterban op te bouwen in Rusland.
Maria Pevtsjich, hoofd van het onderzoeksbureau van Navalny’s anticorruptiestichting, noemde haar baas dit weekend ‘onvervangbaar’ en sprak van ‘een onmogelijk verlies’. ‘Het is niet echt duidelijk hoe we verder moeten’, stelde Pevtsjich in een verklaring. ‘Maar we zullen samen zeker iets bedenken.’
Een kleine groep oppositiekopstukken besloot, net als Navalny, niet te vluchten. Straatprotestleider Ilja Jasjin, die lang bevriend was met Navalny, zit een celstraf uit van 8,5 jaar. Vladimir Kara-Moerza, een intellectueel die al twee keer werd vergiftigd, kreeg een celstraf van 25 jaar opgelegd.
Mogelijk zijn onder degenen die nu op vrije voeten zijn een toekomstige oppositieleider. Onlangs kregen twee onbekende critici van Poetin opeens bekendheid door zich aan te melden voor de presidentsverkiezingen van volgende maand. Jekaterina Doentsova en Boris Nadezjdin werden beiden geweerd door de kiescommissie en genegeerd door de staatsmedia. Toch zijn hun namen nu gevestigd bij Russen die de censuur weten te omzeilen.
Maar bij veel tegenstanders van Poetin is de hoop vervlogen. ‘Aleksej Navalny gaf je het gevoel dat er ooit, over bepaalde tijd, een toekomst zou aanbreken’, zei journalist Aleksandr Ploesjev zaterdag teneergeslagen op zijn YouTube-kanaal. ‘Ze draaien onze hoop de nek om.’
Voorlopig lijkt er maar een opvolger van Aleksej Navalny te zijn, en dat is de herinnering aan hem.
Drie prominente oppositieleden
Ilja Jasjin (40)
Als tiener al actief in de Russische oppositie. Deelde twintig jaar geleden een bureau met Navalny bij een oppositiepartij. Bekend als straatdemonstrant: organiseerde talloze protesten. Werd verkozen tot gemeenteraadslid in Moskou. Kreeg boetes wegens kritiek op de oorlog tegen Oekraïne – een duidelijke hint dat hij moest vertrekken. Hij bleef. In 2022 werd Jasjin gearresteerd en veroordeeld tot 8,5 jaar cel. Hij zei geen spijt te hebben dat hij is gebleven. ‘Beter tien jaar achter de tralies doorbrengen en een eerlijk mens blijven, dan zwijgend door de grond zakken van schaamte voor het bloed dat onze regering vergiet.’
Boris Nadezjdin (60)
Tot voor kort een grote onbekende. Liep al wel dertig jaar mee in de politiek, maar altijd in de schaduw van anderen, zoals de in 2015 vermoorde Boris Nemtsov. Wist vorige maand voor het eerst in twee jaar mensenmassa’s de Russische straten op te krijgen: riep ze op om handtekeningen te komen zetten voor zijn deelname aan de verkiezingen. Zijn speerpunt: de oorlog stoppen. Russen kwamen in de vrieskou in de rij staan om te tekenen. Nadezjdin verzamelde meer dan de benodigde 100 duizend handtekeningen, maar werd alsnog geweigerd wegens ‘problemen’ met de handtekeningen die de kiescommissie zou hebben aangetroffen.
Roeslan Sjaveddinov (28)
Een van de jonge, moedige activisten uit Navalny’s team. Werd door gemaskerde FSB-agenten uit zijn huis gehaald en naar een militaire basis op Nova Zembla gevlogen, zogenaamd om zijn dienstplicht te vervullen. Overleefde een jaar tussen de ijsberen. Beschikt over dezelfde humor als Navalny: heeft een knuffelijsbeertje op zijn bureau ter herinnering aan Nova Zembla. Nu buiten Rusland presentator bij de YouTube-uitzendingen van Navalny’s team. Richtte zich zaterdag op X tot Navalny, zijn mentor: ‘Ik zal er alles aan doen om de herinnering aan jou voor altijd in leven te houden. En we zullen jouw werk afronden: ons land zal vrij worden.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden