Met behoedzame stappen beweegt een jonge vrouw zich over een smal, platgetreden spoor door het dikke sneeuwdek naar het monument voor slachtoffers van totalitaire regimes, in haar hand twee rode rozen. In het halfduister wordt ze gadegeslagen door drie politieagenten. Ze legt de bloemen voor het monument in de sneeuw, waar een kaarsje brandt, blijft even staan alvorens weer terug te lopen, langs de agenten.
Het Moskouse monument is een muur, opgebouwd uit grote keien achter een ijzeren traliewerk. Die verbeelden de hoofden van slachtoffers van het schrikbewind van Sovjetdictator Stalin. Iets verderop in het Muzeonpark liggen of staan standbeelden van Stalin en andere prominente communisten, hiernaartoe gebracht na de ineenstorting van het Sovjetrijk in 1991.
‘Ik vind dit al heel lang een mooi monument en ik dacht dat dit een veilige plek zou zijn om bloemen te leggen’, zegt Rita, 32, geheel in het zwart gekleed. Ze praat op veilige afstand, uit het zicht van de politie, voor alle zekerheid. ‘Ik had mijn bloemen onder mijn jas verstopt en ben langs hen heen gelopen’, zegt ze, opgelucht lachend. ‘Ze zeiden niets. Ik was vreselijk bang, om eerlijk te zijn. Voor het eerst.’
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Druppelsgewijs en vaak aarzelend maken ook anderen in de late namiddag de gang naar het monument, een van de plekken die de Moskovieten hebben uitgekozen om uitdrukking te geven aan hun verdriet en woede over de dood van Aleksej Navalny. Meestal zijn dat gedenktekens voor de slachtoffers van politieke terreur. Maar er worden ook bloemen gelegd bij de flat waar Navalny woonde in het zuiden van de stad en op de brug bij het Kremlin, waar bijna negen jaar geleden die andere voorman van de Russische oppositie, Boris Nemtsov, in koelen bloede werd doodgeschoten.
‘Volgens mij is angst een slechte raadgever in het leven’, zegt Liza, voor in de 20, die met bonzend hart en ook met de bloemen onder de jas naar het park is gekomen. Ze noemt zichzelf geen Navalny-aanhanger, maar zegt dat de schok over zijn dood haar geen andere keus liet dan hierheen te komen. ‘Ik had van alles op hem aan te merken’, vervolgt ze. ‘Maar toen ze hem vergiftigden in 2020, toen hij daarna weer terugkwam en hij gevangen werd gezet, was meteen duidelijk dat alle kritiek op hem moet worden uitgesteld tot het moment dat we de vrijheid hebben herwonnen. Op dat moment was dat volstrekt onbelangrijk. En wat er nu gebeurt is absoluut onmenselijk.’
Liza denkt na, zoekt naar woorden. ‘Hij gaf hoop, hij motiveerde. Ik dacht dat wanneer hij weer vrij zou komen we weer van alles zouden kunnen bespreken, van mening zouden kunnen verschillen. Dan zouden we kunnen kiezen wie ons beter bevalt, hem of iemand anders.’
Nog geen 2 kilometer verderop loopt een jonge vrouw met twee rode anjers schuchter de brug over de Moskva-rivier op, de angst op haar gezicht geschreven. Boven op de brug staat, ook onder toeziend oog van de politie, een handvol Russen zwijgend op de plek waar Nemtsov op 27 februari 2015 werd vermoord. Een man en een vrouw hebben een arm om elkaar heen geslagen.
Sinds de dag van de moord staan hier vrijwel permanent bloemen, portretten van Nemtsov en een bordje met het aantal dagen dat sindsdien is verstreken. Van tijd tot tijd proberen de autoriteiten de brug schoon te vegen en de herinnering aan Nemtsov uit te bannen, maar vrijwilligers blijven er de wacht houden en zetten de foto’s weer op hun plaats.
Meteen na het nieuws van Navalny’s dood op vrijdag kwamen Moskovieten hierheen om er bloemen te leggen. Ze lieten er foto’s van Navalny achter, teksten en gedichten. Vrijdagavond laat waren de bloemen al verdwenen, evenals iedere verwijzing naar Navalny. Ze zijn kort daarvoor inderhaast weggehaald door onbekende mannen in burger. Een paar bloemen en foto’s van Nemtsov hebben ze laten staan. Twee politiemannen houden de wacht, naast een in het zwart geklede man met een grote zak die bedoeld lijkt om nieuw gelegde bloemen of andere blijken van medeleven in te deponeren.
De plek is niet toevallig gekozen. Nemtsov en Navalny waren goede vrienden en allebei boegbeelden van de oppositie tegen president Vladimir Poetin. Nemtsov schreef lijvige rapporten, waarin hij corruptie en de oorlog tegen Oekraïne aan de kaak stelde, Navalny maakte onthullende films. Beiden waren goede sprekers.
De moord op Nemtsov was een enorme schok. De reacties waren vergelijkbaar met die op de dood van Navalny. Meer dan vijftigduizend Russen gingen in optocht naar de brug, als eerbetoon. Navalny was er niet bij, hij zat een celstraf van vijftien dagen uit wegens het oproepen tot een protestdemonstratie. Hij kreeg ook geen toestemming de begrafenis van Nemtsov bij te wonen. ‘Die terreurdaad heeft zijn doelen niet bereikt’, zei Navalny toen hij enkele dagen later de gevangenis mocht verlaten. ‘Ik ben ervan overtuigd dat die niemand bang heeft gemaakt, niet mij en niet mijn medestanders.’
Het afgrijzen over de dood van Navalny heeft voor het eerst sinds de anti-oorlogsprotesten van begin 2022 weer duizenden in heel Rusland op de been gebracht. Geen tienduizenden, zoals in 2015 voor Nemtsov en nog begin 2021 voor de vrijlating van Navalny, want de tijden zijn ingrijpend veranderd. Demonstreren of simpelweg het publiekelijk uiten van je mening is de afgelopen twee jaar uiterst riskant geworden in Rusland en kan leiden tot hoge boetes of jarenlange gevangenisstraffen. De protesten in 2022 werden in de kiem gesmoord door een massale politieaanwezigheid.
Ook nu is het centrum van Moskou vergeven van de politie, vooral in de omgeving van de twee belangrijkste gedenktekens voor de slachtoffers van de terreur in de Sovjettijd. Zaterdagmiddag maken honderden Russen de gang naar de Muur van Droefenis, aan de rand van het centrum. President Poetin en patriarch Kirill verrichtten in 2017 de opening van het enorme monument, een uit brons opgetrokken muur van menselijke figuren, waarop in 22 talen de boodschap ‘Vergeet niet!’ staat te lezen. ‘Dit monument moet eraan herinneren dat alles opnieuw kan gebeuren, ieder moment’, zei ontwerper Georgi Frangoeljan destijds.
Het door de staat gesponsorde monument moest wedijveren met de grote zwerfkei van de Solovetski-eilanden – de locatie van het eerste Goelagkamp – die in 1990 werd onthuld op het Loebjankaplein, schuin tegenover het hoofdkwartier van de geheime dienst. Op die plek kwamen jaarlijks duizenden Russen bijeen om er de namen van de slachtoffers voor te lezen, totdat dit onder diverse voorwendselen werd verboden. De dood van Navalny leidt voor het eerst sinds de opening ook tot een spontane massale actie bij de Muur van Droefenis.
Aanvankelijk laat de politie de menigte haar gang gaan. Aan de voet van het monument verschijnt al gauw een bloemenzee, met brandende kaarsjes en foto’s van Navalny. ‘Geef niet op!’, staat op een briefje, een verwijzing naar het antwoord van Navalny tijdens een interview op de vraag wat er gebeurt als hij wordt vermoord. De aanwezige journalisten wordt te pas en te onpas naar hun accreditatie gevraagd, maar kunnen doorgaans ongehinderd hun werk blijven doen. De eerste aanhouding wordt verricht als een jongeman een bordje omhooghoudt met een citaat van Navalny: ‘Alles wat nodig is voor de triomf van het kwaad is de passiviteit van goede mensen.’ Hij wordt binnen enkele seconden afgevoerd. ‘Schande!’, roepen omstanders.
Snel volgen nog tientallen aanhoudingen, op onduidelijke gronden. Er wordt gegild, een vrouw wordt aan haar haren getrokken, een oudere man door de sneeuw meegesleept. De oproerpolitie grendelt het terrein af en maant de aanwezigen ‘andere burgers niet te hinderen’. Alles bij elkaar zijn sinds vrijdag in heel Rusland meer dan vierhonderd arrestaties verricht tijdens de herdenkingsbijeenkomsten, de meeste in Sint-Petersburg. Sommige bloemenleggers zijn veroordeeld tot boetes of celstraffen tot vijftien dagen. Toch blijven de mensen komen, ook op zondag weer.
Op het Loebjankaplein, op twintig minuten lopen, is het beduidend rustiger. Jonge agenten vragen aanwezigen beleefd niet lang te blijven staan, maar de toegang tot het monument wordt niet belemmerd. De avond tevoren zijn alle neergelegde bloemen en kaarsjes hier, net als op de brug bij het Kremlin, inderhaast verwijderd door onbekenden. Toch is de grote zwerfkei alweer half bedolven onder een massa rode en witte anjers, rozen en margrieten. Daartussen op een bordje de leuze: ‘Mensen, vermoord elkaar niet’, overgenomen van een gedenksteen voor de slachtoffers van de Stalinterreur in het Karelische Sandarmoch. En, ingelijst, een gedicht ‘bij de dood van A. Navalny’. ‘De hoop van miljoenen mag dan zijn verloren, je blijft altijd in onze herinnering.’
‘Hij was een symbool, hij was iemand die niet bang is om zich uit te spreken’, zegt Rita, bij het monument in het Muzeonpark. ‘Alle anderen zijn bang, ik ook. Iedereen die hier loopt is bang, iedereen kijkt als een angstige duif om zich heen. Ik ben bang dat ze me iets zullen doen, mijn gezondheid of mijn leven schade zullen toebrengen. Hem hebben ze het toegebracht en dat is vreselijk. Maar hij was werkelijk niet bang, dat dwingt respect af. Het is een vreselijk verlies. De hoop is vrijdag vervlogen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden