Onlangs fietste ik mijn gebruikelijke route door Den Haag. Fietsen is heerlijk, maar mijn longen (en die van medefietsers) vullen zich ook met uitlaatgassen van voorbijracende auto’s en scooters. Ongelijke kwetsbaarheid tussen automobilisten en fietsers daargelaten: ik zou het fijn vinden als de lucht schoon is.
Helaas is dat nog toekomstmuziek. Af en toe racet er een geluidloze elektrische auto voorbij, maar niet iedereen kan elektrisch vervoer betalen. Onderzoek van TNO laat zien dat huishoudens met een laag inkomen hierdoor met meer ‘vervoersarmoede’ te maken kunnen krijgen. Volgens TNO-onderzoeker Mulder worden vervoerskosten dusdanig hoog ‘dat bepaalde banen en sociale relaties onbereikbaar worden’. Dat klimaatbeleid samenhangt met sociale ongelijkheid is geen nieuws. De overheid deelt al langer zogeheten Tesla-subsidies uit, waarmee wij als belastingbetalers de nieuwe ‘elektrische cowboys’ financieel steunen. Deze vorm van trickle-up subsidies – waarbij zelfs arme gezinnen meebetalen aan rijkere burgers – zien we ook bij andere klimaatregelingen, zoals de zonnestroomsubsidies. Als je door het gesegregeerde Den Haag fietst, kun je de verschillen tussen het aantal zonnepanelen, oplaadpalen en type auto per wijk niet over het hoofd zien. Dat gaat niet alleen over inkomensverschillen: er is ook een kruisverband met (Haagse) Nederlanders van kleur.
De gegoede witte burgerij plukt dus de vruchten van overheidsbeleid. En om het klimaatonrecht compleet te maken, is de rijkste 10 procent van de wereldbevolking verantwoordelijk voor gevaarlijke klimaatopwarming en het ontstaan van klimaatvluchtelingen.
Het zou me niet verbazen als deze groene elite dezelfde groep is die gemiddeld acht jaar langer leeft dan de armste 20 procent van de Nederlandse bevolking. Soms leeft deze toplaag wel 24 jaar langer in goede gezondheid, zo bleek uit een recent onderzoek van de SER. Ja, dat leest u goed: 24 jaar.
Hier tekent zich een doembeeld af: een groeiende kloof tussen een gezonde groene elite versus een ongezonde grijze massa. De rol van de staat is dubieus, want tot op heden houdt veel overheidsbeleid ongelijkheid in stand. Ik denk wel eens: het enige dat nog een beetje gelijk lijkt in Nederland, is het vlakke landschap.
Over de auteur
Shivant Jhagroe is universitair docent aan het Instituut Bestuurskunde van Universiteit Leiden. In de maand februari is hij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De post-apocalyptische film Snowpiercer (2013) is een goede waarschuwing. De film schetst een toekomst waarin de planeet volledig is ondergesneeuwd. Het enige toevluchtsoord voor mensen is een trein waarin de klassenongelijkheid – ironisch genoeg – nog blijft bestaan. In de voorste coupés is er weelde en comfort, terwijl in de achterste coupés armoede heerst en verzet hardhandig wordt neergeslagen.
De film is actueler dan ooit. Want leiden veel klimaatmaatregelen niet juist tot een diepere klassenongelijkheid? Bevinden Congolese kinderarbeiders, die waardevolle grondstoffen (zoals kobalt en neodymium) mijnen en schoonmaken voor ‘onze elektrische energietransitie’, zich niet in de allerlaatste treincoupé? En goedkope arbeid door zwarte lichamen die ten goede komt aan de comfort van witte lichamen in Europa: waar hebben we dat eerder gehoord?
Als klap op de vuurpijl willen rechtse partijen ook de rechten beknotten van ideële organisaties die de staat voor de rechter willen dagen, zoals bij kwesties rond klimaat en stikstof. Want stel je eens voor dat de klimaatacties die deze organisaties − nu nog − via de rechter kunnen afdwingen, grote gevolgen zouden hebben voor de industriële landbouw en het kapitalisme.
Dat rechts de planetaire vernieling steunt, is niet nieuw. Maar de brutaliteit om burgers te belemmeren die zich inzetten voor de volksgezondheid en veiligheid, lijkt verontrustend veel op het script van Snowpiercer.
Klimaatrechtvaardigheid gaat niet over het optimaliseren van een subsidieregeling, het is een politieke strijd voor een ander type maatschappij. Het formatieproces in Den Haag stemt echter niet optimistisch. De opties lijken de ongelijkheid tussen treincoupés te verergeren, om bij het beeld van Snowpiercer te blijven. Een extreemrechtse minderheidskabinet, een extraparlementair kabinet of zakenkabinet − zoals NSC recentelijk bepleitte − zijn politieke varianten die de klimaatelite verder in het zadel helpen en de klimaatkloof vergroten. Klimaatbeleid moet ongelijkheid juist tegengaan, in plaats van enkel vergroenen.
Dat moet en kan anders. Laten we klimaatonrecht in alle vormen benoemen en bestrijden. Van klimaatsubsidies en vervoersarmoede, tot mensenrechtenschendingen en de rechten van klimaatbewuste burgers. Mijn pleidooi voor klimaatrechtvaardigheid dient een collectief belang, daar vallen dus ook extreemrechtse kiezers onder.
Maar wie droge voeten en schone lucht wil, moet ook internationaal solidair zijn. Grote vervuilers zouden niet alleen moeten betalen voor hun uitstoot; we moeten ook durven spreken over ecocide (het grootschalig vernielen van de natuur en het klimaat) als misdaad in binnen- én buitenland. Want als klimaatoplossingen onrecht voortzetten buiten ons zicht, moeten we dat zichtbaar maken.
Wat betekent een klimaatrechtvaardige toekomst dan voor mijn gebruikelijke fietsroute in Den Haag? Grote kans dat ik nog steeds zal blijven fietsen. Dat is wellicht een linkse hobby, maar vooralsnog niet illegaal − al geldt ook voor (elektrische) fietsen de vraag hoeveel goedkope arbeid en natuur buiten Europa wordt opgeofferd voor de productie ervan. Ik hoop in ieder geval niet dat in die toekomst nog steeds levensgevaarlijke rechts-inhalende elektrische auto’s bestaan. Of dat ik al lopend een Tesla-file inhaal. Want in dat geval zijn we niks opgeschoten.
Het liefst zie ik een staat die investeert in schonere oplossingen, zoals openbaar vervoer (zonder klassenonderscheid in de treinen). Maar ik hoop vooral dat in de toekomst de lucht schoon is en de leefomstandigheden verbeteren voor de kwetsbaarste groepen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden