De 16-jarige Amara Fofana had nog nooit een boot bestuurd en kon niet eens zwemmen, toen hij met een krakkemikkig schip vol migranten van Libië naar Sicilië voer. Samen met een vriend had Fofana zijn thuisland Guinee verlaten om naar Europa te gaan, hopend op een betere toekomst. In Libië bleek echter dat de jongens te weinig geld hadden voor een plaats op de boot van de mensensmokkelaars. Alleen als Fofana de boot zelf zou besturen, kreeg hij korting.
Noodgedwongen ging hij akkoord, want de jongens hadden haast: Fofana’s vriend was ziek geworden en ze hoopten dat hij in Europa medische hulp kon krijgen. De smokkelaars legden hem kort uit hoe een kompas werkt en raadden hem aan rechtdoor te varen. En zo werd Amara Fofana opeens verantwoordelijk voor het lot van 250 passagiers op de Middellandse Zee.
Toch wist hij na twee zware dagen veilig de Siciliaanse kust te bereiken. Trots en uitgeput schreeuwde Fofana in het Italiaans: ‘Io, capitano! (‘Ik, kapitein!’). Maar de jonge kapitein kreeg geen hartelijk onthaal. De Italiaanse kustwacht zag hem door zijn uitroep aan voor mensensmokkelaar. Hij belandde in de cel en kwam pas na twee maanden weer vrij, toen werd aangetoond dat hij minderjarig was.
Matteo Garrone, de Italiaanse regisseur van onder andere Gomorra en Dogman, hoorde dit verhaal in 2017 van de directeur van het asielzoekerscentrum op Sicilië waar Fofana op dat moment verbleef. Garrone maakte een aantekening in zijn notitieboekje en nam drie jaar later, toen hij klaar was met het filmen van Pinocchio, contact op met Fofana, die inmiddels in het Belgische Luik woont. Met hem en vier andere Afrikaanse migranten schreef hij de film Io capitano, die dit jaar is genomineerd voor de Oscar voor beste niet-Engelstalige film en nu te zien is in Nederlandse bioscopen. Ze staan alle vijf als coscenarist in de aftiteling.
De film volgt twee fictieve jonge Senegalezen, Seydou en Moussa, die dromen van een leven in Europa. Stiekem verlaten ze hun thuisland voor een loodzware odyssee door de Sahara en over de Middellandse Zee. Hun droombeeld van Europa gloort constant als een soort fata morgana aan de horizon, terwijl ze zich onderweg door een eindeloze reeks tegenslagen heen worstelen.
‘99 procent van Io capitano komt overeen met mijn eigen verhaal’, zegt Amara Fofana. De jonge kapitein van toen is uitgegroeid tot een man van 25, met modieuze vlechtjes en een ketting met een hanger in de vorm van Afrika om zijn nek. Zijn verhaal komt inderdaad duidelijk terug in de film: ook Seydou moet in Io capitano uiteindelijk zonder enige ervaring een boot vol migranten besturen.
‘Ik had al die beelden diep weggestopt’, zegt Fofana. ‘Het is fascinerend hoe goed Matteo Garrone mijn verhaal heeft verbeeld. Na het zien van de film kon ik me minutenlang amper bewegen. Het deed pijn om alles weer te ervaren.’
Hoewel zijn ervaring als kapitein redelijk uniek is, zal Io capitano volgens Fofana ook voor andere Afrikaanse migranten herkenbaar zijn. ‘Uiteindelijk zijn de grote lijnen van het verhaal van elke migrant hetzelfde, hoewel iedereen de reis natuurlijk anders beleeft en er kleine verschillen zijn: de een zit weken vast in een Libische cel, de ander maanden.’
Een verschil tussen Fofana’s verhaal en de film: hij komt uit Guinee, terwijl Seydou en Moussa uit Senegal komen. En terwijl Seydou naar Europa wil om rijk en beroemd te worden, had Fofana andere beweegredenen. ‘Ik wilde als eerste van mijn familie gaan studeren. Iets met informatica, of met technologie. Ik merkte dat ik in Guinee tegen een plafond aan botste. Ik wilde aan die beperkte wereld ontsnappen, een hoger niveau bereiken in Europa.’
Wat was hij naïef, verzucht Fofana nu. ‘De reis was zo veel verschrikkelijker dan ik had gedacht. Ik heb er uiteindelijk een jaar over gedaan.’ En ook zijn beeld van Europa klopte niet, heeft hij moeten constateren. ‘Ik kende Europa alleen van films en de verhalen van Europeanen die naar Afrika komen. Die vertelden over de goede studies, de mogelijkheden, de gezondheidszorg... In Europa kun je je leven veranderen, dacht ik.’ Dat viel tegen, vertelt hij. ‘Er kan hier veel minder dan ik dacht. Ik kreeg te maken met een systeem dat doordrenkt is met vooroordelen. Daardoor is mijn leven nog altijd als een boot op drift, zonder haven.’
Fofana maakte zijn middelbare school af in Italië. Vervolgens ging hij daar naar de zeevaartschool, waar de kapitein officieel de titel ‘schipper’ behaalde. Later vertrok hij naar België met zijn vriendin, met wie hij nu een dochter van 3 jaar heeft. ‘Maar daar had ik niets aan mijn Italiaanse diploma. Ik had geen geld of tijd om nogmaals te studeren, dus nu werk ik in de logistiek op de luchthaven van Bierset’, vertelt hij. Zijn verblijfsprocedure loopt nog steeds, waardoor zijn mogelijkheden beperkt zijn. Zo mag hij België bijvoorbeeld niet verlaten.
Zijn leven in Luik staat in schril contrast met de Oscar-gekte rond Io capitano. ‘Ik probeer daar een balans tussen te vinden’, zegt Fofana berustend. ‘Aan de ene kant ben ik opeens een soort filmster: ik word geïnterviewd door grote kranten en was bij de vertoning van Io capitano in het Europees Parlement. Als ik dan terugkeer naar mijn normale leven, doet dat soms pijn. Maar ik probeer dicht bij mezelf te blijven, want uiteindelijk is dit maar een film: over een paar maanden praat niemand er nog over.’
Maar nu Fofana en Io capitano even in de schijnwerpers staan, wil hij daar gebruik van maken. ‘Met de film willen we een dubbelzijdige boodschap verkondigen. Ten eerste wil ik de Europeanen laten zien dat wij, migranten, meer zijn dan alleen nummers. Io capitano is geen politiek statement, maar laat wel zien wat er voorafgaat aan die bekende beelden van bootjes vol migranten die in Italië aankomen.
‘Tegelijk wil ik ook dat jonge Afrikanen de film zien, zodat ze weten hoe verschrikkelijk zo’n reis is en dat Europa niet het paradijs is dat ze voor ogen hebben. Daarom gaan we na de Oscars op een educatieve tour langs twintig Afrikaanse landen, om de film daar in kleine dorpen te vertonen.’
Maar voor echte verandering moeten Europese leiders volgens Fofana beter samenwerken met Afrikaanse leiders. ‘Zij moeten ervoor zorgen dat jonge Afrikanen makkelijker een tijdelijk visum kunnen krijgen voor Europese landen, zodat ze er bijvoorbeeld een paar jaar kunnen studeren. Geloof me, de meesten zullen daarna weer weggaan. Nu is Europa nog het magische eindpunt van een spannende, soms jarenlange reis. Als je gewoon met het vliegtuig heen en weer kunt, verliest het een deel van die magie.’
‘Europeanen kunnen gaan en staan waar ze willen’, zegt Fofana. ‘Veel Afrikanen kunnen dat niet, terwijl ze ook willen ontdekken wat de wereld hun te bieden heeft, om welke reden dan ook.’
Na de vertoning van Io capitano in het Europees Parlement vroeg een parlementariër Fofana waarom hij eigenlijk uit Guinee was vertrokken, terwijl er geen oorlog woedde. ‘Eigenlijk gek, toch?’, vindt Fofana. ‘Die vraag zou je nooit stellen aan een Nederlander die naar Canada is geëmigreerd.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden