‘In deze moeilijke tijden is duidelijk dat Amerika zich niet kan terugtrekken’, zei Kamala Harris vrijdag op de veiligheidsconferentie in München. Daarna verscheen Navalny’s vrouw Joelia op het toneel. Zij hield Poetin verantwoordelijk en riep de internationale gemeenschap op zich te verenigen tegen diens ‘verschrikkelijke regime’.
De veiligheidsconferentie in München is een jaarlijkse toogdag voor politieke leiders en veiligheidsexperts uit de hele wereld. Tijdens de Koude Oorlog werd de transatlantische vriendschap elk jaar bevestigd in München. Maar dit jaar, tijdens de zestigste editie, was de stemming misschien wel somberder dan ooit.
Over de auteur
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
Harris vermeed zorgvuldig de naam van Donald Trump, maar zijn schaduw hing onmiskenbaar over de conferentie. Vorig weekend zei hij tijdens een verkiezingsbijeenkomst dat hij Rusland zou aanmoedigen ‘te doen wat het wilde’ met Navo-landen die niet voldoen aan de Navo-norm om 2 procent van het bruto binnenlands product (bbp) aan defensie uit te geven. In de naoorlogse geschiedenis waren er nog nooit zo veel zorgen over de Amerikaanse betrokkenheid bij Europa.
De Estse premier Kaja Kallas zag de woorden van Trump vooral als een aansporing aan Europeanen om meer aan defensie te besteden. Maar de Duitse bondskanselier Olaf Scholz noemde Trump roekeloos en onverantwoordelijk.
Sinds de oprichting van de Navo in 1949 schuilen de Europeanen onder de Amerikaanse veiligheidsparaplu. De verdediging van Europa is gebaseerd op afschrikking, waarbij de Amerikanen met hun kernmacht altijd een leidende rol hebben gespeeld.
De tegenstander moet geloven dat de Amerikanen bereid zijn Europa te verdedigen, op basis van het beroemde artikel 5 van het Navo-verdrag: een aanval op één is een aanval op allen.
Trump heeft opnieuw twijfel gezaaid over de Amerikaanse bereidheid Europa te helpen, door zijn agressieve woordkeuze en zijn sceptische houding tegenover de Navo. Zijn woorden kunnen Rusland sterken in zijn oorlogszuchtige koers. Als de Russische president Poetin gelooft dat de Amerikanen niet reageren, kan hij een Navo-lidstaat aanvallen. De Deense minister van Defensie Troels Lund Poulsen zei deze week dat Rusland binnen drie tot vijf jaar klaar is voor zo’n oorlog.
Kamala Harris probeerde de Europeanen gerust te stellen, maar in zekere zin is het kwaad al geschied. De VS zijn voor Europa niet meer de vanzelfsprekende bondgenoot van weleer, of Trump nu gekozen wordt of niet. Nu al dreigen Republikeinen in het Huis van Afgevaardigden een steunpakket aan Oekraïne te blokkeren, op instigatie van Trump. Zo wordt een cruciaal Europees veiligheidsbelang ondergeschikt gemaakt aan de binnenlandse politieke strijd in de VS.
Na 1945 wierpen de VS zich op als leider van de vrije wereld in de strijd tegen het communisme. Ze beschermden Europa, omdat zij wilden voorkomen dat het continent ten prooi zou vallen aan het Sovjet-communisme. Maar de Koude Oorlog is alweer veertig jaar voorbij. Trump en zijn aanhangers vinden dat Amerika genoeg heeft aan zijn eigen problemen, met uitzondering van de rivaliteit met China. Zij willen vooral geen miljarden uitgeven aan oorlogen in verre landen.
Maar Amerika kan gemakkelijker zonder Europa dan omgekeerd. Als de VS zich van Europa afwenden, valt er een enorm gat in de Europese defensie. In de reacties op de uitlatingen van Trump zei menigeen dat Europa het er ook wel een beetje naar gemaakt heeft door zijn defensie te verwaarlozen.
Europa is echter aan de beterende hand, zei secretaris-generaal Jens Stoltenberg van de Navo deze week. Dit jaar zullen 18 van de 31 lidstaten aan de Navo-norm voldoen. ‘We boeken echt vooruitgang, Europese bondgenoten geven meer uit’, zei hij. Dit jaar besteden zij 380 miljard dollar aan defensie, tegenover 230 miljard in 2014. Maar als de Amerikaanse steun wegvalt, is nog veel meer geld nodig, zei minister van Defensie Kajsa Ollongren donderdag in Nieuwsuur: 4 procent van het bbp, in plaats van de Navo-norm van 2 procent.
Overal in Europa worden nu plannen gemaakt om de defensie te versterken. Aan de vooravond van München pleitte Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, voor de gemeenschappelijke ontwikkeling van de Europese defensie-industrie, zoals de EU eerder gemeenschappelijk vaccins en gas inkocht.
Klemmend is de vraag wat er moet gebeuren als de bescherming van Amerikaanse kernwapens zou wegvallen. Alleen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk (als enige EU-lidstaat) beschikken over nucleaire wapens, zo’n zeshonderd tegenover de bijna zesduizend van Rusland. Zelfs in Duitsland wordt nu door sommige politici gesproken over de ontwikkeling van een eigen Europese kernmacht, in samenwerking met Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
Het denken in Europa verandert, maar na jaren van bezuinigingen is het moeilijk om de capaciteit van de defensie-industrie snel op te voeren. De belofte om Oekraïne een miljoen granaten te leveren, werd bij lange na niet gehaald.
Grotere inspanningen zijn noodzakelijk, zei EU-buitenlandchef Josep Borrell in München. We waren gelukkig onder de Amerikaanse paraplu, zei Borrell, maar we moeten onze paraplu opsteken als die van Amerika niet meer openklapt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden