In Den Haag neemt de irritatie over de besluiteloosheid van Pieter Omtzigt toe. De kabinetsformatie loopt minstens een maand vertraging op, omdat de NSC-leider onduidelijk blijft over de rol die hij wil spelen in het toekomstige landsbestuur.
De twintig zetels die Pieter Omtzigt afgelopen november haalde bij de verkiezingen, zijn zowel een zegen als een vloek voor zijn partij NSC. Een zegen omdat hij nu eindelijk zijn idealen over een goed landsbestuur kan gaan verwezenlijken. Niemand kan nog om hem heen; voor zowat elk meerderheidskabinet is zijn medewerking nodig.
Maar een vloek zijn de zetels ook. Veel liever had Omtzigt vier of vijf zetels gehaald, is te horen tot in de top van NSC. Met dat zetelaantal zou hij in de oppositie beland zijn. Dat is de rol waarin hij zich het comfortabelst voelt; met opgeheven vinger anderen op fouten wijzen die hij heeft ontdekt in de stapels documenten die hij heeft opgevraagd.
Over de auteurs
Natalie Righton is politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen. Avinash Bhikhie is politiek verslaggever voor de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Het probleem is: Omtzigts partij is zó groot geworden dat zijn oude, vertrouwde rol van luis in de pels niet meer voor de hand ligt. Tot zijn eigen schrik bevindt Omtzigt zich ineens in de positie dat hij niet meer vanaf de zijlijn kan roepen hoe het beter moet, maar dat hij moet meepraten over het landsbestuur.
Omtzigt moet nu knopen doorhakken en duidelijk zeggen wat hij wil. Besluiten nemen en keuzes maken. Maar al heel lang is duidelijk dat hij juist hiermee worstelt. Zo twijfelde hij vorig jaar zomer eindeloos over het oprichten van een eigen partij; vanwege koudwatervrees werd zelfs een bezoek aan de notaris meerdere keren uitgesteld. Hij twijfelde over de partijstructuur, de kandidatenlijst en of hij eventueel premier wilde worden.
Daarna was er twijfel met wie hij wilde regeren. Hoewel hij namens zijn fractie een waslijst met bezwaren over de PVV inleverde bij informateur Ronald Plasterk, klonk er geen harde nee richting PVV-leider Geert Wilders. Zowel voor als na de verkiezingscampagne zei hij in interviews hoogstens ‘moeite’ te hebben met de anti-rechtsstatelijke punten van de PVV en dat hij ‘samenwerking niet voor zich zag’.
De uitnodiging van Plasterk om tenminste met de PVV in gesprek te gaan over de grondrechten, om te kijken of ze eruit konden komen, durfde hij vervolgens niet af te slaan. Omtzigt bleef bijna twee maanden aan tafel zitten, ook nadat in januari al bleek dat de toezeggingen van Wilders over de grondrechten niet voldoende zijn voor zijn NSC-fractie.
Nu hij alsnog heeft gebroken met formerende partijen mag het van hem geen formatiebreuk heten. Want Omtzigt blijft beschikbaar voor verdere gesprekken over een gedoogconstructie of een extraparlementair kabinet.
In de NSC-partijtop wordt inmiddels erkend dat Omtzigt niet goed weet wat hij wil en dat het hele traject met de nieuwe informateur Kim Putters eigenlijk is bedoeld om Omtzigt te dwingen tot duidelijkheid over welke samenwerkingsvorm hij nu voor zich ziet. Een formatiebron verwacht dat de Putters genoeg diplomatieke vaardigheden heeft om Omtzigt in vier weken tijd tot helderheid te dwingen.
Wil hij in de oppositie? Wil hij een handtekening zetten onder een gedoogakkoord? Of wil hij toch in een extraparlementair kabinet, de variant die hij zelf geregeld heeft geopperd? En als hij deze variant wil, wat houdt die dan precies in en wat wordt dan zijn rol hierin?
Ondertussen ligt de oplossing voor de hand. Als Omtzigt zijn hart laat spreken is het antwoord simpel, vertellen mensen om hem heen: hij wil in de oppositie. Woensdag tijdens het formatiedebat gaf Omtzigt zelfs toe dat hij de ‘constructieve manier’ van oppositie voeren van de SGP een ‘sympathieke variant’ vindt.
Maar als Omtzigt naar zijn verstand luistert, en dat stemmetje wordt vaak vertolkt door zijn vertrouweling Eddy van Hijum, wil hij bestuursverantwoordelijkheid nemen. Omdat zijn partij met twintig zetels een sleutelpositie bezet, vreest hij het verwijt over zich af te roepen dat uitgerekend hij het land onbestuurbaar maakt. Dat is de voornaamste reden dat Omtzigt naar manieren blijft zoeken om vanaf een afstandje toch een kabinet met de PVV mogelijk te maken.
De keuze tussen zijn hart en zijn verstand zet hem onder grote druk, is regelmatig te zien op het Binnenhof. De stress neemt op momenten zo erg toe, dat hij hardop roept dat hij alleen gelaten wil worden. Soms vlucht hij letterlijk weg voor menselijk contact.
Zo vertrok hij vorige week dinsdag plots met de dienstauto van Plasterk vanuit het Kamergebouw naar een Haags hotel om van daaruit zijn formatiegenoten per app te informeren over de breuk. Zijn achtergebleven fractie mocht de parlementaire pers vervolgens te woord staan, wat tot een chaotische situatie leidde. Rommelig en onprofessioneel, klinkt het vanuit de NSC-fractie.
Ondertussen blijven partijleiders Wilders, Dilan Yesilgöz (VVD) en Caroline van der Plas (BBB) aan Omtzigt trekken om weer terug aan tafel te komen. Hoewel ze geïrriteerd zijn over Omtzigts gedrag (Wilders noemt het ‘een gotspe’, Van der Plas ‘een schoffering’ en Yesilgöz kijkt Omtzigt nauwelijks nog aan), hebben ze hem nu eenmaal nodig bij de kabinetsformatie. Zolang de deur bij hem op een kier staat, laten ze hem niet met rust.
Daarmee staat Omtzigt op een cruciaal punt in zijn partijleiderschap. Omtzigt moet, ook voor zijn achterban, duidelijk maken of hij wel of niet over rechts wil regeren. Doet hij dat niet, dan kunnen de andere partijleiders ook geen knopen doorhakken en zet hij de hele formatie op slot.
Source: Volkskrant