‘We hadden er de afgelopen gespreksronde gewoon uit kunnen komen’, zegt PVV-leider Geert Wilders woensdag bij aanvang van het Kamerdebat over de vastgelopen kabinetsformatie. ‘Als Omtzigt niet was opgestapt, waren we morgen aan de tweede fase begonnen.’ Iets verderop schudt NSC-leider Pieter Omtzigt heftig met zijn hoofd van ‘nee’, de irritatie is van zijn gezicht te lezen.
Het voorval vat in een notendop samen hoe ijzig de verhoudingen tussen de voormalig formerende partijen inmiddels zijn geworden. Jarenlang kreeg Wilders van zijn politieke rivaal Mark Rutte (VVD) te horen hoe onverantwoordelijk hij was geweest om ‘weg te lopen’ bij de Catshuisonderhandelingen in 2012 die leidden tot de val van Rutte I.
Over de auteurs
Avinash Bhikhie is politiek verslaggever voor de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek. Natalie Righton is ook politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen. Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Inmiddels zijn de rollen omgedraaid. Woensdag in het Kamerdebat is het de beurt aan Wilders om Omtzigt precies datzelfde verwijt te maken. ‘Wegloper’, kreeg de NSC-leider meermaals te horen. Een ‘gotspe’ noemde Wilders het bovendien dat Omtzigt vorige week dinsdag de stekker uit de onderhandelingen trok door eerst met de media over zijn besluit te praten en daarna ‘via een appje’ zijn medeonderhandelaars op de hoogte te stellen.
Ook BBB-leider Caroline van der Plas is daar nog altijd woedend over. ‘Een schoffering’, vindt zij. ‘Een sorry, die hebben we niet gehoord’, gooit zij Omtzigt in de plenaire zaal voor de voeten. Het is voor Haagse begrippen een ongekende uithaal. Ook Dilan Yesilgöz (VVD) zegt dat ze de uitleg van Omtzigt over de breuk maar ‘lastig kan volgen’.
Toch weigeren de drie formerende partijleiders Wilders, Yesilgöz en Van der Plas nu al afscheid te nemen van de NSC-leider. ‘Omtzigt is gewoon een knettergoed Kamerlid’, aldus Van der Plas. ‘Nederland heeft Omtzigt nodig.’ Ze is bereid om de gesprekken weer ‘met een schone lei’ te hervatten. Ook Wilders steekt opzichtig zijn hand naar Omtzigt uit: hij blijft natuurlijk welkom om verder te praten over een nieuw landsbestuur.
Yesilgöz doet naar eigen zeggen zelfs een ‘stap naar voren’ om de boel weer open te breken. Zij is bereid om haar eigen gedoogrol los te laten en te gaan meeregeren in een door Omtzigt zo vurig gewenst extraparlementair kabinet. Voorwaarde van de VVD is wel dat Omtzigt weer aan tafel komt om mee te praten over een gezamenlijk landsbestuur. ‘Van verantwoordelijke partijleiders mag je verwachten dat ze meer doen dan alleen maar zeggen wat ze níét willen. Ik verwacht hetzelfde van collega’s’, aldus Yesilgöz.
Al hebben PVV, VVD en BBB op dit moment misschien genoeg van Omtzigt, de drie partijen weten dat een stabiel kabinet over rechts alleen mogelijk is als NSC alsnog terug aan tafel schuift.
Het breekijzer dat verkiezingswinnaar Wilders hiervoor wil zetten is Kim Putters, de huidige SER-voorzitter, die Wilders als nieuwe informateur naar voren heeft geschoven. Zijn hoop is dat ras-onderhandelaar Putters de vastgelopen formatie op gang kan brengen en Omtzigt weer aan de formatietafel kan krijgen door hem te lokken met gesprekken over een extraparlementaire kabinet.
Het is overduidelijk: Wilders, Yesilgöz en Van der Plas willen hun hoop op een rechts kabinet nog niet opgeven. Wat hen betreft ligt de route naar een gezamenlijk landsbestuur nog open, al wordt de weg daarnaartoe wel hobbelig, moeten zij woensdag erkennen na vele kritische vragen van de oppositie.
Om te beginnen blijken alle partijleiders iets anders te verstaan onder een extraparlementair kabinet. Omtzigt ziet het als een kabinet waarin onpartijdige ministers zitting kunnen nemen, eventueel aangevuld door ministers van een breed palet van andere partijen. Yesilgöz op haar beurt stuurt aan op een extraparlementair kabinet van uitsluitend vier partijen: PVV, VVD, NSC en BBB.
‘Ik kan er inmiddels nauwelijks nog een touw aan vastknopen’, recenseert D66-leider Rob Jetten de discussie over deze exotische kabinetsvariant. ‘U kunt er allemaal chique woorden aan geven, maar is de formatie niet gewoon vastgelopen?’, concludeerde GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans.
Volgens Wilders is het ‘onzin’ dat ze terug bij af zijn. De PVV-leider vindt dat de formatie de afgelopen weken niet is vastgelopen op de inhoud, maar juist op de vraag hoe dat rechtse kabinet er uit zou moeten zien. ‘De vorm is uiteindelijk een probleem geworden.’
De oplossing is volgens Wilders dat alle partijen de komende vier weken langs de nieuwe informateur gaan om opnieuw aan te geven welke partijen volgens hen verder moeten praten. Door alle partijen in dit proces te betrekken kan ook Omtzigt niet anders dan bij Putters uitleggen hoe hij zijn rol in het toekomstig landsbestuur concreet voor zich ziet.
Dat is hard nodig, want ook woensdag is niet duidelijk geworden hoe Omtzigt precies verder wil. Zo zegt hij het liefst te willen dat PVV, VVD en BBB eerst samen verder praten over een minderheidskabinet. Maar of hij bereid is mee te onderhandelen om de drie van gedoogsteun te voorzien, blijft ook weer onduidelijk.
De keuze van Wilders om Putters in te vliegen kan als een strategische zet worden gezien om Omtzigt tot duidelijkheid te dwingen: wat verstaat hij precies onder gedoogsteun, wat is volgens de NSC’er een extraparlementair kabinet en onder welke voorwaarden wil Omtzigt daaraan meedoen?
Timmermans vatte de ontstane situatie als volgt samen. ‘Uiteindelijk zijn er twee soorten verhoudingen tussen Kamer en kabinet: een meerderheidskabinet of een minderheidskabinet met gedoogsteun. Bij iedere variant heb je afspraken nodig, ook met gedogers. We gaan nu een maand verliezen met speculaties over de betekenis van termen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden