Geert Wilders schuift met SER-voorzitter Kim Putters een nieuwe informateur naar voren die ook bij Pieter Omtzigt vertrouwen oproept. De PvdA’er krijgt maximaal vier weken de tijd om de formatie vlot te trekken.
Lees hier het profiel van Kim Putters van politiek verslaggever Frank Hendrickx
Aan het slot van het debat doet afzwaaiend informateur Plasterk een pikante onthulling. Op de dinsdag vorige week dat Omtzigt besloot niet langer door te praten en als eerst journalisten van de Volkskrant, NOS en Algemeen Dagblad over zijn besluit bijpraatte, blijkt de NSC-leider gebruik te hebben gemaakt van de dienstauto van Plasterk. Omtzigt had het gesprek met de pers in het Postillion Hotel vlakbij Station Hollands Spoor en vroeg aan de informateur of hij van de auto gebruik mocht maken zich daar naartoe te mogen verplaatsen. Plasterk zag het als ‘een royaal gebaar’ richting Omtzigt om de dienstauto die hem door de staat ter beschikking is gesteld te lenen. Plasterk wist niet dat Omtzigt de auto zou gebruiken om de journalisten in te lichten over het besluit de formatiegesprekken te staken.
In het gesprek met de pers zei Omtzigt die avond vervolgens dat hij zich terugtrok uit het proces omdat Plasterk belangrijke financiële documenten zou hebben achtergehouden. Deze beschuldiging is niet alleen door de informateur bestreden, maar ook door PVV, VVD en BBB.
Plasterk zei woensdag in het debat zich te hebben 'verkeken' op de opstelling van NSC en de vanzelfsprekendheid waarmee hij dacht dat deze vier partijen snel tot een regeerakkoord zouden komen.
Avinash Bhikhie
Terwijl PVV en VVD de deur naar NSC nog steeds open blijven houden, begint BBB-leider Caroline van der Plas haar inbreng met een stevige uithaal naar Pieter Omtzigt. Van der Plas is nog zichtbaar aangeslagen over de manier waarop de NSC-voorman vorige week zijn medeonderhandelaars verbijsterd achterliet. ‘Ik vind het onbegrijpelijk en niet te bevatten dat Omtzigt het landsbelang niet voorop zette, dat hij wegliep.’
Vooral de wijze waarop hij zijn formatiepartners achterliet, is wat Van der Plas betreft onacceptabel. Dat Omtzigt eerst de media informeerde en daarna bij talkshow Humberto uitleg gaf, terwijl de formatiepartners het moesten doen met een appje, steekt haar. Omtzigt noemde zijn handelen ‘niet chique’, Van der Plas noemt het woensdag een schoffering. ‘Een sorry hebben we niet gehoord.’
Jimmy Dijk (SP) en Henri Bontebal (CDA) vragen de BBB-leider of de harde woorden een vervolg van de formatie niet op scherp zetten. ‘U bent vrij hard’, aldus Bontebal. ‘Maar hoe wilt u verder? U maakt wat kapot in de verhoudingen.’ Volgens Van der Plas staat haar kritiek verdere samenwerking met NSC niet in de weg. ‘Ik zeg dit juist in een open debat. Ik wil dit out in the open hebben’, aldus Van der Plas. Tegelijkertijd wil zij NSC erbij houden. ‘NSC is een goede partij, met een goede fractie. En Omtzigt is gewoon een knettergoed Kamerlid. Nederland heeft Omtzigt nodig.’
Avinash Bhikhie
NSC-leider Pieter Omtzigt wil dat wordt onderzocht of PVV, VVD en BBB samen een minderheidskabinet kunnen vormen. Omtzigt zal zelf niet mee-onderhandelen, maar is bereid om zo’n kabinet eventueel ‘constructief tegemoet te treden’.
‘In mijn wereld is dat de meest logische optie’, zei Omtzigt woensdag. Daarmee gaat de NSC-voorman weer in tegen het voorstel van VVD-leider Dilan Yesilgöz, die juist aanstuurde op een extraparlementair kabinet met in elk geval PVV, VVD, NSC en BBB. In die variant zou Omtzigt mee moeten onderhandelen over een akkoord op hoofdlijnen voor zo’n kabinet, dat op afstand van de Tweede Kamer opereert.
Omtzigt lijkt vooralsnog niet bereid om weer aan tafel te gaan met Geert Wilders, Yesilgöz en Caroline van der Plas. Eerder zei de NSC-leider nog dat een extraparlementair kabinet zijn voorkeur had.
Omtzigt gaf later als aanvulling dat NSC wel open staat voor steun aan ‘een breder extraparlementair kabinet’. Als alleen PVV, VVD en BBB aan zo’n kabinet deelnemen, zal NSC geen ministers leveren of meepraten over een hoofdlijnenakkoord en financiële afspraken. Als er meer partijen toetreden wellicht wel.
Frank Hendrickx
De VVD wil een rechts kabinet niet langer alleen gedogen, maar is volgens VVD-leider Dilan Yeşilgöz ook bereid om alsnog mee te regeren in een extraparlementair kabinet. Haar partij doet daarmee 'een stap naar voren', aldus Yeşilgöz tijdens het formatiedebat in de Tweede Kamer. Voorwaarde is wel dat ook NSC-leider Pieter Omtzigt weer aan tafel komt om mee te praten over zo’n landsbestuur.
Volgens de VVD-leider heeft informateur Ronald Plasterk terecht geconcludeerd dat er geen stabiel landsbestuur kan komen als iedereen alleen maar wil gedogen. ‘Dat begrijp ik. Daarom doe ik een stap naar voren’, zegt Yesilgöz. ‘Van verantwoordelijke partijleiders mag je verwachten dat ze meer doen dan alleen maar zeggen wat ze níet willen. Ik verwacht hetzelfde van collega’s.’
Haar stap naar voren doet zij dus in de hoop dat NSC-leider Pieter Omtzigt ook weer aan tafel komt praten over een gezamenlijk landsbestuur met PVV, VVD, NSC en BBB. Voor Yesilgöz is ‘een extraparlementair kabinet momenteel de meest realistisch overgebleven optie’ voor een landsbestuur. De VVD-leider erkent dat partijleiders allemaal hun eigen opvattingen hebben over wat zo’n kabinet inhoudt.
Eén vorm is dat uitsluitend onpartijdige ministers zitting zullen nemen in een kabinet. Partijleiders Wilders, Yesilgöz, Omtzigt en Van der Plas zouden in deze variant in de Tweede Kamer kunnen blijven om te controleren of het aangestelde kabinet van buitenstaanders goed haar werk doet. Een buitenstaander zou dan ook premier kunnen worden.
Een andere vorm van een extraparlementair kabinet houdt in dat elke partij ook één of twee eigen ministers levert en dat het kabinet verder wordt aangevuld met onpartijdige kandidaten. In deze variant zou iemand als Wilders ook premier kunnen worden.
Natalie Righton
Wilders wil Kim Putters, voormalig directeur van Sociaal Cultureel Planbureau, als nieuwe informateur aanstellen. De ex-PvdA-senator moet met alle fractievoorzitters gaan praten om te onderzoeken welke regeringsvorm het geschiktst is om tot een nieuw landsbestuur te komen.
Putters krijgt ‘maximaal drie tot vier weken’ de tijd om daar duidelijkheid over te krijgen. Volgens Wilders is het nu ‘één grote geitenbrij’, omdat mogelijke regeringspartijen allemaal andere voorkeuren hebben. Pieter Omtzigt wil het liefst een extraparlementair kabinet of een zakenkabinet op afstand van de Tweede Kamer. De VVD gaf eerder aan alleen te willen gedogen.
Voor Wilders, die nog steeds een voorkeur heeft voor een klassiek meerderheidskabinet, zijn ‘alle varianten bespreekbaar, zolang we maar een regering krijgen en de PVV daar grote invloed op krijgt’. De PVV-leider hoopt dat deze ‘tussenfase wat dingen kan lostrekken’.
Met de keuze voor Putters als informateur in de volgende fase kiest Wilders opnieuw voor een PvdA’er om zijn rechtse droomkabinet een stap dichterbij moet brengen. De voormalig voorzitter van het SCP die in 2022 de overstap maakte naar de SER geldt al jaren als een van de invloedrijkste Nederlanders die boven de partijen staat.
In een interview met de Volkskrant sprak hij de verwachting uit dat de versplintering in de politiek ‘aan haar einde aan het komen is’. ‘We zien alom de kenmerken van de overgang van het ene type samenleving naar de andere’, aldus Putters. ‘Vergelijkbaar met toen we van een boerensamenleving de industriële revolutie in rolden. Ook nu staan onze economische, ecologische, sociale en politieke systemen onder druk.’
Volgens Putters zijn er opnieuw groepen in de samenleving die zich niet gehoord voelen. ‘Om deze veranderingen het hoofd te bieden, en een deuk in een pakje boter te slaan, zullen politieke partijen elkaar opzoeken. Dat is eerder gebeurd. Partijen als CDA en PvdA zijn ontstaan uit grote maatschappelijke bewegingen die voortkwamen uit andere manieren van werken, nieuwe vormen van emancipatie en een nieuwe manier van kijken naar achtergestelde groepen.’
Frank Hendrickx / Avinash Bhikhie
Lees ook dit profiel over Kim Putters dat politiek verslaggever Gijs Herderscheê in juni 2022 schreef.
Na veel vragen uit de oppositie heeft PVV-leider Geert Wilders uiteengezet dat zijn islam-standpunt onveranderd is. Hij vindt ‘nog steeds dat de islam een verwerpelijke, haat-oproepende religie is’, zegt Wilders. De PVV-leider memoreert dat hij vaak door het Midden-Oosten heeft gereisd en telkens tot dezelfde conclusie is gekomen. ‘In alle landen waar de islam dominant is, geldt geen vrijheid voor mensen die niet aan de ideologie van de islam voldoen’, aldus Wilders. ‘Geen vrijheid voor vrouwen, homoseksuelen, christenen of joden. Ik vecht vanuit mijn ziel voor die vrijheid, mijn partij heet niet voor niks de Partij voor de Vrijheid’, aldus Wilders.
De PVV-leider hamert er woensdag tijdens het Kamerdebat op dat zijn islam-kritiek naar eigen zeggen ‘niks met haat te maken heeft’, maar met de ‘intrinsieke overtuiging’ dat de vrijheden in Nederland beschermd dienen te worden. ‘Wij moeten tolerant zijn tegen iedereen die ook tolerant is tegen ons. Maar we moeten ophouden om tolerant te zijn tegen mensen die intolerant zijn tegen ons. Alleen dan houden we onze vrijheid overeind.’
Wilders belooft wel dat hij zijn strijd ‘voortaan op een andere manier’ zal voeren. Hij zal zich naar eigen zeggen houden aan de Grondwet: de wetsvoorstellen die daar tegenin druisen zijn volgens hem ingetrokken. Wilders belooft ook om zich aan de afspraken te houden die de vier voormalig formerende partijen in januari maakten over het respect voor de rechtsstaat. ‘Wij houden ons gewoon aan dat lijstje. We hebben als grootste partij een verantwoordelijkheid.’
Diverse oppositiepartijen hebben nog niet veel vertrouwen in de nieuwe Wilders. ‘U heeft van intolerantie uw handelsmerk gemaakt’, zegt GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans. Volgens hem heeft Wilders één miljoen islamitische Nederlanders die ‘niets hebben misdaan’, weggezet als intolerant. ‘Spreek een mea culpa uit, dan valt er misschien nog wat te redden.'
‘U bent geen spat veranderd’, concludeert ook ChristenUnie-leider Mirjam Bikker. Denk-leider Stephan van Baarle denkt dat Wilders het ‘masker draagt van iemand die Grondwet accepteert, maar daarachter zit iemand die Grondwet juist wil verwerpen’.
Natalie Righton
PVV-leider Geert Wilders vindt dat de formerende partijen eerder over de manier van samenwerken hadden moeten praten. Nu gingen de inhoudelijke onderhandelingen nog een maand door, terwijl NSC-leider Pieter Omtzigt al had aangegeven dat hij niet in een minderheids- of meerderheidskabinet wilde zitten. Uiteindelijk stapte Omtzigt alsnog uit de onderhandelingen.
‘Achteraf gezien hadden we eerder over de vorm moeten praten’, erkende Wilders. ‘Want dat was toch het belangrijkste probleem voor Pieter Omtzigt. Maar dat stond niet in de opdracht die de informateur van de Tweede Kamer had gekregen. We zouden alleen over de inhoud praten. Omtzigt heeft destijds ook nooit gezegd: nu is het voorbij.’
De PVV-leider noemde het ‘doodzonde’ en ‘onnodig’ dat Omtzigt de onderhandelingen heeft gestaakt. ‘Met weglopen los je geen probleem op. We hadden er gewoon uit kunnen komen, en ik geloof nog steeds dat het kan.’
Een deel van de Tweede Kamer oordeelt dat Wilders de mislukking van de formatie volledig in de schoenen schuift van Omtzigt, terwijl hij als grootste partij een zware verantwoordelijkheid draagt om een kabinet tot stand te brengen. Meerdere fractievoorzitters bekritiseerden het twittergedrag van Wilders. De PVV-leider erkende dat het ‘wat minder had gekund van mijn kant’, maar ontkende dat daardoor de onderhandelingen zijn mislukt. ‘Het was niet alleen maar kommer en kwel. Ik heb me constructief en professioneel opgesteld.’
Frank Hendrickx
In dit liveblog houden we het nieuws bij over de nasleep van de Tweede Kamerverkiezingen bij. Vandaag debatteert de Tweede Kamer over het eindverslag van informateur Ronald Plasterk. Hij diende dat afgelopen maandag in nadat vorige week bekend was geworden dat de onderhandelingen waren geklapt. Volgens Plasterk is er nog altijd ruimte om verder te onderhandelen over de vorming van een rechts kabinet. Wel adviseert hij dat eerst wordt gekeken of PVV, VVD, NSC en BBB in staat zijn om inhoudelijke compromissen te sluiten.
Tijdens het debat vandaag zullen de ogen gericht zijn op NSC-leider Pieter Omtzigt, die vorige week de stekker uit de onderhandelingen trok, tot frustratie van de drie overige formerende partijen. Omtzigt voerde aan zeer geschrokken te zijn van een twintigtal overheidsdocumenten die inzage gaven in de financiën van een aantal ministeries. Die documenten zouden volgens Omtzigt pas laat aan de formerende partijen zijn overhandigd door de informateur, iets wat Plasterk heeft tegengesproken. Volgens Omtzigt was de achtergehouden informatie ‘de druppel die de emmer deed overlopen’.
Al veel langer is duidelijk dat de NSC-leider sterke twijfels heeft over een samenwerking met de PVV. Die twijfels hebben onder meer te maken met hun financiële wensen, maar met name met de antirechtsstatelijke standpunten van de partij van Wilders.
Tijdens het debat van vandaag zal de Kamer een nieuwe informateur aanstellen. Het debat zal in dit blog te volgen zijn.
Lees verder: Omtzigt zal vandaag het beeld moeten wegnemen dat hij de eeuwige twijfelaar is die maar niet weet wat hij wil.
Maartje Geels
Het formatiedebat
Alle ogen zijn vandaag gericht op Omtzigt: de NSC-leider moet het beeld van eeuwige twijfelaar wegnemen.
Informateur Ronald Plasterk ziet nog steeds kansen voor een rechts kabinet met NSC: ‘Niet iedereen kan slechts een kabinet gedogen.’
Ondertussen drijft het vertrek van Omtzigt van de formatietafel de BBB en VVD verder in Wilders’ armen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden