Jaap Velema kreeg woensdag de Machiavelliprijs voor ‘een opmerkelijke prestatie op het gebied van publieke communicatie’. Meer dan een man van grote woorden is de burgemeester van Westerwolde een bestuurder die zorgvuldig zijn zinnen kiest. Helder en feitelijk.
Het was burgemeester Koen Schuiling van Groningen die in 2022 een steen in de vijver gooide door de situatie in het aanmeldcentrum in Ter Apel te omschrijven als ‘ons eigen Lampedusa’. Van zo’n hyperbool zal zijn collega in Westerwolde zich niet snel bedienen, zegt Schuiling. ‘Jaap is diplomatieker. Maar hij is wel meegegroeid met de omstandigheden. En die werden steeds indringender.’
Jaap Velema’s grondtoon is meer bestuurlijk, met een precisie die de juridische bestuurswetenschapper in hem verraadt. Om de achtergronden van de problemen in Ter Apel te schetsen, presenteert hij bestuursovereenkomsten en jargon als ‘handelingsverlegenheid’. Toch kreeg Velema woensdag de Machiavelliprijs, een jaarlijkse prijs voor ‘een opmerkelijke prestatie op het gebied van publieke communicatie’.
Klaas Buigel, VVD-raadslid in Westerwolde, deelt met de jury van de Machiavelliprijs zijn bewondering voor de manier waarop de burgemeester de asielproblematiek in Ter Apel steeds weer onder de aandacht brengt. ‘Maar als ik hem tijdens een raadsvergadering een vraag stel over bijvoorbeeld de brandweer, krijg je een heel betoog, en dan denk ik wel eens: fast forward.’
Over de auteur
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in het noorden van Nederland en verslaat ontwikkelingen in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe
In zijn omgang met de pers is Velema zeker geen man van krachttermen. Eerder zorgvuldig formulerend en tekstvast. Niet per se, in goed Gronings, een Great Communicator. Meer de voice of reason, een man die in onredelijke omstandigheden de redelijkheid zelve blijft en oog houdt voor verschillende belangen. ‘Hij formuleert niet wollig of overdreven, maar helder en feitelijk’, zegt Schuiling. ‘Hij kiest zijn woorden zo dat je denkt: het klopt, hij heeft gelijk.’
Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) schond keer op keer de afspraak dat er in het aanmeldcentrum in Ter Apel plaats is voor maximaal tweeduizend personen. Uiteindelijk was de maat vol, ook voor Velema. Al was het besluit om naar de rechter te stappen ‘niet lichtvaardig’ genomen, zei hij. ‘Je wilt als overheden niet tegenover elkaar staan.’
Ter zitting benadrukte Velema nog eens dat hij weet hoe hard het personeel van het COA en de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) werkt. Het voelde als natrappen, zei hij. Niet zijn stijl. Maar de situatie was onhoudbaar. Onhoudbaar voor het dorp, dat veel last heeft van een kleine groep van zogeheten ‘veiligelanders’. En onhoudbaar voor de vluchtelingen, die onder inhumane omstandigheden in zijn dorp verbleven.
De jury van de Machiavelliprijs prijst hem ervoor: niet polariserend, ondanks het zeer gevoelige onderwerp. Hoewel de moedeloosheid hem soms moet treffen. ‘Hij is vanuit zijn verantwoordelijkheid verstrengeld met een probleem, dat hij niet zelf kan oplossen.’
Emoties zijn er pas als Velema sprakeloos is. Zoals die avond, toen hij weer eens naar Den Haag getogen was om de Tweede Kamer te overtuigen van het belang van de Spreidingswet, die regelt dat asielzoekers eerlijker over het land worden verdeeld. De wet werd pardoes bijna getorpedeerd door de beruchte motie van VVD-leider Dilan Yeşilgöz, waarin de Eerste Kamer werd opgeroepen de Spreidingswet te parkeren. Op de publieke tribune zat een gebroken man; in het redelijke universum van Velema was zó veel onbezonnenheid onbestaanbaar.
In het dorp klinkt ook weleens kritiek, zegt Klaas Buigel. Dat de burgemeester er meer is voor de vluchtelingen dan voor zijn inwoners. Onterecht, vindt het VVD-raadslid. ‘Na een incident zoekt Jaap altijd contact met slachtoffers. En hij maakt zich ook echt hard voor het apart zetten van overlastgevers.’
Na zijn studie belandde Jaap Velema in het bankwezen. Hij werkte als adviseur en relatiemanager. Dat komt goed van pas, zei hij eens. ‘Als burgemeester doe ik niets anders dan werken aan goede relaties.’ Ook in de gebiedscommissie die toezag op herstel van zijn geliefde beekdal rond de Ruiten Aa moest hij belangen van natuur, landbouw en recreatie verenigen.
Velema is een kind van Ter Apel. Hij groeide op in Oost-Groningen, waar weinig vanzelf gaat, ging er naar school, en keerde in 2018 na 35 jaar afwezigheid als burgemeester terug in het dorp. Je zou er de verpersoonlijking in kunnen zien van het verheffingsideaal dat zijn partij D66 voorstaat. Toch zal Velema zich niet zo profileren.
Liever is hij de man die boven de partijen staat. ‘Mijn keuze voor D66 geeft wel aan wie ik ben, hoe ik de wereld zie. Tegelijkertijd wil je dat iedereen zich in jou herkent’, zei hij tegen Democraat, het partijblad van D66.
Het leverde hem veel krediet op in het asieldossier. In de eerste plaats bij collega’s in Groningen. Loopt Ter Apel over, dan is Stadskanaal of Veendam nooit te beroerd bij te springen. ‘Binnenskamers kon hij zijn emoties kwijt’, zegt Schuiling. ‘Wij staan in Groningen schouder aan schouder. Het moet prettig voor Jaap zijn dat hij niet ook nog eens in zijn eigen regio mensen moet overtuigen.’
Sympathie kwam er ook uit onverwachte hoek. Toen Velema eind vorig jaar in de race was om verkozen te worden tot Groninger van het Jaar, raadde nota bene zijn politieke ‘tegenspeler’, staatssecretaris van Asielzaken Eric van der Burg, iedereen aan op hem te stemmen. Velema won.
3x Jaap Velema
‘Als dit in de directe omgeving van Den Haag was gebeurd, was er sneller geacteerd. Dat weet ik zeker.’ (In 2021 tegen de Volkskrant, over de asielopvangcrisis in Ter Apel.)
‘Westerwolde is kleinschalig maar het is uniek in haar soort, en omdat het al zo’n oud gebied is met een rijke geschiedenis heeft het ook mystiek. Het verbaast mij dat het niet bekender is onder Nederlanders.’ (In het magazine van landschapsorganisatie Prolander.)
‘Hij zei dat hij niet ineens de slingers gaat ophangen, omdat hij pas net begonnen is. Ik herken dat. Zo’n prijs is mooi en die wet [de Spreidingswet, red.] ook. Maar we zijn er nog lang niet.’ (In Trouw zegt hij na het winnen van de Machiavelliprijs iets van zichzelf te herkennen in de uitlatingen van tennisser Tallon Griekspoor.)
Source: Volkskrant