Tijdens het Kamerdebat vandaag over de formatie zijn alle ogen gericht op NSC-leider Pieter Omtzigt: de man die een rechts meerderheidskabinet mogelijk kan maken, maar dat niet ziet zitten. Wat hij wel wil, zal hij moeten ophelderen. Ook VVD-leider Dilan Yesilgöz zal kleur moeten bekennen.
Wat wil Pieter Omtzigt nu eigenlijk? Voortdurend lijkt de NSC-leider op twee benen te hinken: wel of niet samenwerken met Wilders? Wel of niet gedogen? Nadat hij vorige week van de formatietafel wegliep, wat hij zelf het einde van deze onderhandelingen noemt, verwacht het Binnenhof woensdag tijdens het Kamerdebat over het eindverslag van informateur Ronald Plasterk antwoorden.
Wekenlang sprak Omtzigt met PVV, VVD en BBB over onder meer de rechtstaat, internationale veiligheid en financiën. Maar zoals hij aan het begin van de formatie al duidelijk probeerde te maken, ziet hij geen heil in een meerderheidscoalitie met drie partijen. Ondanks basisafspraken over de Grondwet voelt de NSC-leider een ‘te grote rechtsstatelijke afstand’ om met de partij van Geert Wilders in een kabinet te stappen.
Avinash Bhikhie is politiek verslaggever voor de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek. Natalie Righton is ook politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen. Volg alles over de kabinetsformatie hier.
De PVV trok weliswaar vijf wetsvoorstellen in die indruisen tegen de rechtsstaat, maar dat blijkt niet voldoende voor Omtzigt. Hij heeft er moeite mee dat Wilders zijn uitspraken over minder-Marokkanen en journalisten als tuig van de richel nooit heeft teruggenomen. ‘In onze optiek kan je dat niet blijven vinden’, zegt Omtzigt in een gesprek met de Volkskrant. ‘Met zo’n partij wil NSC in elk geval geen minderheids- of meerderheidskabinet vormen.’
Achter de schermen blijkt de weerzin tegen de PVV nog veel groter. Een enkele prominente NSC’er blijft grote bezwaren houden over de ondemocratische organisatie van de eenmanspartij.
Dat NSC ondanks deze vergaande principiële bezwaren toch is gaan onderhandelen met de PVV, komt volgens Omtzigt doordat ‘de vorm van de samenwerking nog niet vaststond en gedogen een mogelijkheid was die NSC vanaf het begin openhield’. Omtzigt ziet dat als een weeffout in de formatieopdracht waar hij naar eigen zeggen zelf ook schuld aan heeft, omdat hij ermee instemde.
De formatie is inmiddels beland in een fase waarin geen van de hoofdrolspelers een inschatting kan maken over waar dit zal eindigen. Omtzigt ziet voor zijn partij nog steeds een gedoogrol, maar is er nog niet over uit hoe die er precies uit moet komen te zien.
Tegen journalisten van de Volkskrant zei Omtzigt eerder deze week niet van plan te zijn om een handtekening te zetten onder een eventueel gedoogakkoord met PVV, VVD en BBB. Hij wil liever een vrijblijvende rol zodat hij elk wetsvoorstel van een nieuwe regering per keer kan beoordelen. Dinsdag na de fractievergadering blijkt dat NSC de kaarten liever toch nog tegen de borst wil houden: ‘Over de precieze vorm, uitwerking en reikwijdte daarvan, zullen we nader in gesprek gaan als de gedoog-variant in de volgende fase verkend zou worden’, aldus de NSC-leider.
De kabinetsformatie
Informateur Ronald Plasterk ziet nog steeds kansen voor een rechts kabinet met NSC: ‘Niet iedereen kan slechts een kabinet gedogen.’
Terwijl iedereen speculeert over de beweegreden van Pieter Omtzigt, kruipen PVV, VVD en BBB dichter naar elkaar toe. De ‘verbinder’ achter de schermen: Geert Wilders.
Omtzigt schrok vorige week zodanig van de financiële rampspoed die over hem werd uitgestort, dat hij de formatietafel overhaast verliet. Dat was niet nodig geweest: de meeste tegenvallers waren al bekend.
Lees hier het profiel van Pieter Omtzigt: in het pragmatische Rutte-tijdperk viel hij op als de onbuigzame buitenstaander die immuun bleef voor de charmes van de premier.
Voor Omtzigt wacht hoe dan ook een loodzwaar debat waarin hij enerzijds de progressieve vleugel van de Kamer duidelijk moet maken hoe hij, als zelfbenoemde hoeder van de rechtsstaat, tot overeenstemming over de grondrechten is gekomen met de radicaal-rechtse PVV. Anderzijds zal hij de rechterflank tot bedaren moeten zien te brengen nu een rechts kabinet uit zicht dreigt te raken.
Het wordt een bepalend moment voor Omtzigt, waarbij hij het beeld zal moeten wegnemen dat hij de eeuwige twijfelaar is die maar niet weet wat hij wil. Zo bezien is het Kamerdebat ook een soort stresstest voor de jonge partij die NSC is. Achter de schermen is te horen dat Omtzigt enorm gebukt gaat onder alle spanningen door de spagaat waarin hij zich bevindt.
Intussen weten de drie achtergebleven formatiepartners niet meer waar ze op kunnen rekenen. Er was verbazing en irritatie over de formatie-exit, maar tot zondagavond was de hoop nog altijd dat NSC zou terugkeren aan de formatietafel. Bronnen rond de formatie melden dat de NSC-top afgelopen weekend nog sussende woorden sprak richting de andere drie, maar maandag alsnog een streep zette onder verdere gesprekken. Omtzigt meent dat PVV, VVD en BBB eerst zonder hem verder moeten praten.
De VVD-top erkent moeite te hebben met de wisselende posities die NSC inneemt. Het lijkt erop dat de liberalen rekening houden met een formatie waarvan Omtzigt geen deel meer uitmaakt. Want al zou de VVD verder praten over een minderheidsvariant die op gedoogsteun kan rekenen van NSC, dan nog moeten er afspraken gemaakt worden met Omtzigt. Zijn houding, maar ook die van de rest van de partijtop, maken dat VVD zich afvraagt of dat wel kan.
Bovendien is de VVD er nog niet over uit of de partij zelf definitief uit de gedoogrol stapt. Eerder opende VVD-leider Dilan Yesilgöz die deur naar volwaardige samenwerking met Wilders wel in haar toespraak tot het VVD-congrescongres; de verwachting is dat zij woensdag daar meer duidelijkheid over zal verschaffen.
De huidige kabinetsformatie kan eigenlijk alleen nog slagen als NSC óf VVD volwaardig meedoet in een kabinet. De druk op de liberalen om de afslag naar een rechts kabinet te nemen, zal de komende tijd alleen maar toenemen. De partij liet het kabinet vallen op migratie, opende na een jarenlange cordon sanitaire zelf de deur naar Wilders en beloofde de kiezer ‘geen waterige compromissen’.
Recente peilingen wijzen uit dat de VVD-kiezer wel bereid is om met Wilders in zee te gaan. Een deel van de leden zal gaan steigeren bij een pact met Wilders en er wordt ook rekening gehouden met een enkele dissident binnen de fractie, waarbij staatssecretaris van Asiel Erik van der Burg het vaakst wordt genoemd.
Woensdag zal de Kamer een nieuwe informateur aanstellen die in ieder geval de zware taak wacht om de formatie nieuw leven in te blazen. Plasterk meende als columnist nog dat de formatie van een rechts kabinet met PVV, VVD, NSC en BBB ‘niet enorm ingewikkeld’ was en niet lang hoefde te duren, zijn opvolger zal die illusie in ieder geval niet delen.
Source: Volkskrant