Er is weleens spottend gesproken over het besluit van de formerende partijen om eerst over de Grondwet te praten, maar dat heeft hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert nooit begrepen. ‘Normaal is dat niet nodig, maar wel als je aan tafel zit met een partij als de PVV, die allerlei voorstellen heeft gedaan die haaks staan op het beschermen van grondrechten en de rechtsstaat.’
Na het lezen van het verslag van informateur Plasterk, waarin zeven afspraken staan beschreven over een ‘gemeenschappelijke basislijn’ voor het waarborgen van de rechtsstaat, is Bovend’Eert aangenaam verrast: ‘Het ziet er eigenlijk redelijk goed uit. Het is best positief.’
Over de auteur
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 kreeg hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn onthullingen over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in de VS en Rusland.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Een van de afspraken is dat de PVV - en de andere partijen - geen voorstellen zal doen die ingaan tegen de 23 grondrechten die in hoofdstuk 1 van de Grondwet staan beschreven en die ‘een essentiële waarborg voor de democratische rechtsstaat vormen’. Eén van die 23 artikelen is de vrijheid van godsdienst, maar in de afspraken tussen de vier partijen wordt daar nog eens afzonderlijk bij stilgestaan. ‘Alle godsdiensten in Nederland, zoals christendom en islam, vallen onder de Grondwet, zoals geborgd in artikel 6 van de Grondwet.’
Dat druist in tegen Wilders’ jarenlang uitgedragen overtuiging dat de islam geen religie is, maar ‘een totalitaire ideologie’ zoals het fascisme en communisme, en dat de Koran, net als Mein Kampf, verboden moet worden.
Kan Wilders dat nu niet meer zeggen? In de gemeenschappelijke afspraken staat dat ‘de vrijheid van religiekritiek’ gegarandeerd is, maar toch meent Bovend’Eert dat Wilders zichzelf heeft gemuilkorfd door ‘de basislijn’ die hij met VVD, NSC en BBB heeft vastgelegd. ‘Wilders kan nog wel kritiek hebben op bepaalde aspecten van de religie, maar als hij de islam een totalitaire ideologie blijft noemen, is dat naar mijn mening in strijd met deze afspraak.’
De hoogleraar wijst er daarbij op dat de islam in de Nederlandse en Europese rechtspraak ‘natuurlijk standaard wordt erkend als godsdienst’. Dat is ook van belang omdat de PVV en de andere partijen hebben afgesproken dat ‘rechterlijke uitspraken worden uitgevoerd en nageleefd’. Een minpunt is volgens Bovend’Eert dat er geen aandacht is voor ‘het legaliteitsbeginsel’ dat voorschrijft dat wetten ook zonder rechtelijke uitspraak moeten worden uitgevoerd. ‘Bij de Spreidingswet speelt dat. Die is aangenomen en moet dus uitgevoerd worden, maar de formerende partijen laten daar nu twijfel over bestaan.’
Bovend’Eert vindt het wel ‘belangrijk dat het begrip democratische rechtsstaat wordt geconcretiseerd’ in de door Plasterk vastgelegde afspraken. ‘Dat gaat over respect voor de instituten, de media, de rechtspraak en andere staatsmachten. Dat wordt goed beschreven.’
Ook hoogleraar staatsrecht Wim Voermans, is positief verrast door de relatief gedetailleerde afspraken. ‘Hier heeft een jurist aan meegeschreven die heel goed heeft nagedacht. Het is uitgewerkt en precies. Dat had ik niet verwacht. Ze hadden het ook vaag kunnen houden, maar dat is niet gebeurd en nu zit Wilders eraan vast.’
De PVV-leider, die in het verleden sprak over ‘neprechtbanken’, ‘D66-rechters’ en journalisten als ‘tuig van de richel’, zal nu terughoudender moeten zijn, meent ook Voermans. ‘Er wordt in deze tekst tot twee keer toe benadrukt dat de instituten van de rechtsstaat, zoals rechtspraak, wetenschap en media, gerespecteerd en beschermd moeten worden. Voor Wilders moeten dit drie meloenen zijn geweest om door te slikken. Dan wil je wel héél graag.’
Koen Vossen, de Nijmeegse historicus die een boek schreef over de PVV, constateert dat Wilders blijkbaar bereid is om veel water bij de wijn te doen. ‘In 2010 wilde Wilders nog per se in het gedoogakkoord met de VVD en het CDA opgenomen zien dat hij de islam beschouwt als een totalitaire ideologie. Hij heeft een heel boek geschreven, Marked for Death, waarin hij driehonderd pagina’s lang uitlegt waarom de islam niet valt onder de vrijheid van godsdienst.’
Vossen verwacht niet dat Wilders hoeft te vrezen voor de toorn van zijn aanhang. ‘Het is net als bij Trump: Wilders komt met heel veel weg. Het voordeel van zo'n eenmanspartij is ook dat je kunt doen en laten wat je wilt.’
De compromisbereid van Wilders is eerder een probleem voor politieke rivalen, die de grote verkiezingswinnaar moeilijker kunnen negeren bij het bouwen van een coalitie, verwacht Vossen. ‘Richting zijn kiezers zal Wilders dan zeggen: Nu lever ik alles in en nog willen ze me nog niet. Voor andere partijen, zeker voor de VVD, maar ook voor NSC, wordt dat toch wel een lastig verhaal.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden