Een ‘keerpunt’ in de houding van Nederland en Europa ten aanzien van de Gaza-oorlog. Dat zal, zo hopen de eisers, het resultaat zijn van de uitspraak van het gerechtshof in Den Haag over de export naar Israël via Nederland van onderdelen voor de F-35. Volgens de rechter moet die worden gestaakt, omdat er een ‘duidelijk risico’ is dat met de gevechtsvliegtuigen ernstige schendingen van het oorlogsrecht worden gepleegd in de Gazastrook.
De uitspraak van maandag is ‘klip en klaar’, zegt Michiel Servaes, directeur van OxfamNovib, dat samen met PAX en The Rights Forum de zaak tegen de Nederlandse staat had aangespannen. ‘Op alle elementen heeft de rechter de staat teruggefloten. En zó hard teruggefloten, dat het wel tot een koerswijziging jegens Israël zou moeten leiden.’
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent in Istanbul voor de Volkskrant. Hij schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden. Voorheen specialiseerde hij zich op de buitenlandredactie in mensenrechten en het Midden-Oosten.
In eerste aanleg had de rechtbank de staat gelijk gegeven. De regering heeft in 2016, toen de exportvergunning werd verleend, voldoende getoetst of aan de exportvoorwaarden was voldaan, zo oordeelde de rechter in december. Een nieuwe toetsing was in oktober, toen Israël na de aanval van Hamas nieuwe onderdelen bestelde, niet nodig.
Die redenering wordt door het gerechtshof niet overgenomen. De regering had op grond van diverse internationale verdragen op de eerste plaats moeten kijken naar het risico van mogelijke schendingen van het oorlogsrecht. Volgens het hof is dat risico er wel degelijk. ‘Israël houdt bij haar aanvallen onvoldoende rekening met de gevolgen voor de burgerbevolking’, aldus het oordeel. Er zijn ‘disproportioneel veel burgerslachtoffers gevallen, onder wie duizenden kinderen’.
De staat gaat in cassatie tegen het exportverbod, zo liet demissionair minister Geoffrey van Leeuwen (Buitenlandse Handel) maandag weten. Volgens hem is het aan de regering om het buitenlandbeleid te bepalen, niet aan de rechter. De regering is ‘teleurgesteld’ en is het ‘volstrekt en principieel oneens’ met de uitspraak. Die zal door Nederland echter wel worden uitgevoerd. Intussen zal het kabinet bondgenoten proberen te overtuigen van ‘de blijvende betrouwbaarheid van Nederland in het F-35-project’.
De straaljager, ook wel Joint Strike Fighter (JSF) genoemd, is een project van het Amerikaanse ministerie van Defensie en producent Lockheed Martin. Vijf Europese landen, waaronder Nederland, doen mee aan de ontwikkeling van het toestel, net als Australië, Canada en Singapore. Het is dus denkbaar dat de VS of andere landen Israël de benodigde onderdelen zullen leveren. Tot nu toe liep dat via het logistiek centrum op de vliegbasis Woensdrecht.
Servaes heeft goede hoop dat pressiegroepen in andere landen het Nederlandse voorbeeld zullen volgen door eveneens rechtszaken aan te spannen om de wapenexport naar Israël te staken. De Britse afdeling van Oxfam is daar volgens hem al druk mee bezig en ook Oxfam Denemarken treft voorbereidingen. ‘Er is internationaal veel aandacht voor deze zaak. Ook andere organisaties dan Oxfam zijn ermee bezig. We hebben uit Canada al het verzoek gekregen een vertaling van de uitspraak op te sturen.’
Vanuit Brussel klonken maandag al meteen geluiden in de door Servaes verhoopte richting. Volgens EU-buitenlandchef Josep Borrell moeten EU-landen en andere bondgenoten van Israël zich afvragen of ze het land wel wapens kunnen blijven leveren. ‘Als je vindt dat het dodental te hoog is, kun je misschien iets doen om dat te verlagen. Misschien meer dan bezorgdheid uitspreken’, stelde Borrell voor aanvang van overleg over Gaza met de EU-ministers van Ontwikkelingssamenwerking.
Het Haagse gerechtshof verwijst in zijn vonnis niet naar de recente uitspraak van het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in de door Zuid-Afrika aangespannen genocidezaak tegen Israël. Ook daarin wordt gesproken over de mogelijke schending door Israël van het oorlogsrecht en op de dramatische gevolgen van de oorlogsvoering voor de burgerbevolking van Gaza. Mogelijk heeft dit op de achtergrond wel een rol gespeeld in de oordeelsvorming van het hof.
Bij het ICJ ligt de lat echter aanmerkelijk hoger. In die zaak gaat het om genocide, de zwaarste van alle internationale misdrijven. In de zaak rond de F-35 hoefde de rechter ‘slechts’ overtuigd te zijn van het risico dat Israël oorlogsmisdrijven gaat plegen met behulp van het gevechtsvliegtuig.
Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (Cidi) toont zich ‘enigszins verrast’ door de uitspraak van het gerechtshof Den Haag. ‘Het hof gaat op de stoel van de minister zitten’, zegt jurist Freek Vergeer, onderzoeker bij het Cidi. ‘Dit beperkt de handelingsvrijheid van de minister. De rechter geeft een bepaalde lezing van het internationaal humanitair recht. Wat ons betreft gaat dit heel ver.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden