In essentie is het spel dat Nederland vanaf 2020 met het coronavirus speelde simpel. Zorg dat mensen minder contact met elkaar hebben, en het virus zal ook minder van mens tot mens gaan. Met als gevolg: minder besmettingen, een lager ‘R-getal’ (maat voor verspreiding van het virus), en uiteindelijk ook minder ziekenhuisopnames en sterfgevallen.
Die logica klopte, blijkt uit een nieuw rapport dat het RIVM op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport opstelde. Waar eerdere rapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid met name evalueerden hoe de politiek te werk was gegaan, maakte het RIVM vooral een technische analyse van het beleid.
‘Het beeld is heel consistent: de maatregelen hadden effect. Het wel of niet hebben van contacten heeft invloed, dat kunnen we onderbouwen’, zegt onderzoeksleider Jacco Wallinga. ‘We zagen bijvoorbeeld ook een afname van andere infectieziektes, zoals influenza.’
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Om het effect van de afzonderlijke maatregelen vervolgens te vangen in getallen, is lastiger, constateert het RIVM. Ja: het sluiten van winkels, horeca en kantoren zal meer hebben gescheeld dan de corona-app (die mensen waarschuwde als ze in de buurt van een besmet persoon waren geweest) of het testen van binnenkomende reizigers op vliegvelden.
Daardoorheen spelen andere zaken. Zo dempte alleen al het zomerseizoen het R-getal met zo’n 26 procent, becijfert het RIVM, omdat mensen ’s zomers minder binnenshuis op elkaars lip zitten, en luchtwegvirussen dan sowieso moeilijker rondgaan.
Niettemin kopten diverse nieuwssites vrijdag dat het RIVM zou hebben ontdekt dat schoolsluitingen ‘het minst effectief’ waren. Dat klopt niet: de cijfers die rondgingen in het nieuws komen uit een drie jaar oude Britse inschatting, en gaan niet zozeer over Nederland, maar over zeven EU-landen.
‘Zulke getallen moet je met een enorme korrel zout nemen’, zegt Wallinga. ‘Een belangrijk punt is dat je weinig zinvols kunt zeggen over de uitsplitsing naar afzonderlijke maatregelen. De cijfers die we aanhalen, geven hooguit een beetje gevoel voor de ordegroottes waarin je moet denken.’
Die ordegroottes: afstand houden, thuisblijven en het schrappen van evenementen en bijeenkomsten werkten het best; schoolsluitingen waren ‘overwegend effectief’, maar de gemeten effectiviteit wisselt wel nogal per onderzoek; mondkapjes, reisbeperkingen en contactonderzoek werkten veel minder, aldus het RIVM.
Essentieel is intussen of mensen wel meewerken, blijkt uit de harde cijfers die het RIVM wél kan geven – die over het aantal contacten tussen mensen. Aan het begin van de pandemie, toen de schrik er nog goed in zat, wisten de maatregelen overdracht van het virus tot wel 76 procent te verminderen. De winter daarna, in de avondklokperiode, was dat nog maar 50 procent. Terwijl de maatregelen toen juist strénger waren.
Houd bij een eventuele volgende pandemie dus meer rekening met de communicatie en het meekrijgen van de bevolking, is dan ook een van de dringende aanbevelingen van het RIVM. Een advies dat aansluit bij andere evaluaties, en de rapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid: het kabinet sprak te veel van bovenaf, nam mensen te weinig mee in zijn afwegingen en joeg zelfs groepen tegen zich in het harnas, bijvoorbeeld door mensen die zich niet direct wilden laten vaccineren weg te zetten als onsolidair en onverantwoordelijk.
Opvallend is dat het RIVM zich niet uitspreekt over de effectiviteit van QR-codes en sneltesten, een andere maatregel die veel tweespalt gaf: er zijn nog niet genoeg degelijke onderzoeken, aldus het instituut. Wel is duidelijk dat het bron- en contactonderzoek door GGD-vrijwilligers en de ‘coronamelder’-app waarover het kabinet hoog opgaf, weinig uithaalde, blijkt uit de RIVM-cijfers.
Al is ook dat relatief, benadrukt Wallinga. ‘Als je in een situatie komt waarin elk procentje daling van het R-getal uitmaakt, is dit er ook weer één die je kunt inzetten. Bovendien is contactopsporing minder invasief dan, zeg, een avondklok, en levert het ook veel informatie op over de verspreiding van het virus, wat nuttig is voor de bestrijding.’
Nog altijd is er veel over te doen: terwijl Europa grotendeels in lockdown zat, hield Zweden de scholen en het openbare leven op een laag pitje open. Met behoorlijk succes, blijkt uit de evaluaties. Dus waarom deden we het niet overal op de Zweedse manier?
Bij ons was dat waarschijnlijk fout gegaan. In een deelonderzoek ‘transplanteerden’ de onderzoekers het beleid van andere landen naar het onze: wat zou er in Nederland zijn gebeurd als we het R-getal van het virus precies zo hadden onderdrukt als Zweden? Dat had bij ons een ramp veroorzaakt, blijkt daaruit, met tot wel duizend doden per dag. Er zouden in de eerste golf alleen al zes tot negen keer zoveel dodelijke slachtoffers zijn gevallen als de 8.400 die in werkelijkheid in ons land overleden.
Dat is slechts een gedachtenexperiment, tekenen de onderzoekers daar nadrukkelijk bij aan: in werkelijkheid had ook Zweden harder op de rem getrapt als het aantal slachtoffers er scherp was opgelopen. Pikant is de bevinding wel: het onderstreept dat het coronabeleid tussen landen niet goed met elkaar is te vergelijken. Zaken als bevolkingssamenstelling, klimaat en hoe mensen zich aan maatregelen houden, tellen allemaal mee.
Rampzalig was het in elk geval geweest als Nederland láter in actie was gekomen, blijkt uit een ander deelonderzoek. Er zouden in de eerste golf 6- tot 18 duizend dodelijke slachtoffers extra zijn gevallen als het kabinet drie dagen langer had gewacht. Hoeveel schade men had voorkomen als het kabinet enkele dagen éérder aan de noodrem had getrokken, becijferde het RIVM overigens niet.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden