‘Mooi hè? Toch? Ben ik niet net een boom?’ De vraag komt van een man die in een rafelig militair-groen camouflagepak op het theaterpodium staat. Die man is Cees van Kempen, het podium is van theater Wennekerpand in Schiedam. Nieuwe grond voor de natuurfilmer, die na zijn succesvolle bioscoopfilm Wolf deze maanden voor 22 voorstellingen door het land trekt met een verhalende, humoristische en tegelijk informatieve theaterversie van zijn avonturen met de wolf en de film.
Die anderhalf uur durende multimediale versie is geen navertelling van zijn film en boek, legt Van Kempen uit. Wel een manier om een nieuw publiek – jong en oud – te bereiken, op een wijze die aanvullend is op zijn film. ‘De theatershow is geen lezing, geen voordracht. Ik neem de bezoeker mee het veld in tijdens het maken van de film. Onderweg leren we over de natuur, en over de wolf natuurlijk’, zegt hij. Dat publiek is opmerkelijk veel jonger dan zijn bioscoopbezoekers waren, stelde hij vast. ‘Veel kinderen ook.’
Zeker, er schuilt iets missieachtigs in zijn werk, blijkt ook uit de naturelle gedrevenheid waarmee hij op de planken zijn publiek weet te pakken. ‘De boodschap die ik het publiek wil meegeven, is dat de wolf een functie heeft in de natuur en dat we onszelf moeten prijzen dat het gelukt is het dier terug te krijgen in ons ecosysteem.’
Over de auteur
Jean-Pierre Geelen werkt op de wetenschapsredactie van de Volkskrant als redacteur natuur en biodiversiteit. Hij schreef onder meer het boek Blinde vink – Hoe ik vogels leerde kijken.
Begrip en waardering kweken in een land waar de weerstand en polarisatie welig tieren. Van de bedreigingen die Van Kempen ten deel vielen bij de presentatie van zijn film, merkt hij tijdens zijn theatertour niets: ‘Vermoedelijk omdat je in de zaal beter ziet dat ik niet polariseer. Ik val met mijn verhaal geen schapenboeren aan. Sterker nog: ik verdedig ze. In mijn optiek is niet alleen de wolf, maar ook de schapenboer in de steek gelaten door de overheid, die niet heeft geanticipeerd op de voorspelde komst van het roofdier.’
Van Kempen is niet de enige die de natuurwetenschap naar het theater brengt. Begin dit jaar verruilde Johan van de Gronden, filosoof en oud-directeur van het Wereld Natuur Fonds, zijn functie als directievoorzitter bij KWF Kankerbestrijding voor die van directeur ontwikkeling bij BirdEyes. Die organisatie is het ‘centrum voor wereldwijde ecologische verandering’ van de Rijksuniversiteit Groningen. Doel is niet alleen ‘baanbrekend onderzoek doen’, maar ook ‘verhalen ontwikkelen door middel van storytelling’, zoals dat eigentijds heet.
‘We moeten de verhalen overbrengen aan een veel breder publiek, met een breder scala aan instrumenten en kanalen, via theater, literatuur, film, poëzie en muziek’, zei Van de Gronden bij de aankondiging van zijn overstap. Zo wil BirdEyes de resultaten van wetenschappelijk onderzoek verder brengen dan de ‘bijna constante stroom van publicaties in peerreviewed tijdschriften’.
Zonder afbreuk te doen aan de traditionele wetenschap, denkt Van de Gronden dat de kruisbestuiving van wetenschap en kunst/cultuur tot nieuwe inzichten kan leiden voor een breder publiek. ‘Juist de voortschrijdende wetenschap geeft de impuls. Door big data uit bijvoorbeeld de trekvogelecologie weten we nu zoveel dat je monografieën kunt maken over één afzonderlijke vogel. Dat is al gebeurd met het boek Sinagote, dat het verhaal vertelt van één lepelaar die met een zender is gevolgd.’
Van de Gronden noemt nog een voorbeeld, van een experiment dat zich leent voor een andere vertelling: ‘Je neemt vier eitjes uit een gruttonest. Twee kuikens laat je opgroeien in de weide van Friesland, de andere twee breng je groot met de hand en verplaats je kort voor aanvang van de seizoenstrek naar Polen. De klassieke biologie, overtuigd van het belang van instinct en genetische imprinting, zegt dan dat die Friese kuikens vast de trekroute van hun ouders zullen volgen. Niks daarvan.’
Hij vervolgt: ‘Theunis Piersma heeft met zijn onderzoeksgroep empirisch aangetoond dat die beestjes snel worden bijgeschoold door de Poolse grutto’s en vrijwel allemaal een veel oostelijker route volgen. Wij zijn niet de enige beesten met cultuur. Het doet ertoe waar je opgroeit en met wie je optrekt. Het is de hoogste tijd om het platte biologische reductionisme achter ons te laten en te zoeken naar nieuwe wegen in ecologie en natuurbescherming, waar de relatie mens, cultuur en natuur opnieuw wordt onderzocht.’
Genoemde Piersma is de geestelijk vader van BirdEyes. Hij is hoogleraar trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en onderzoeker bij het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (Nioz). Zijn idee werd geboren uit een samenwerking in 2012 met de Friese componist Sytze Pruiksma. De twee maakten onder meer de voorstelling Music on Migration, een muzikale vertelling over de grutto. De rolverdeling: Pruiksma deed de muziek, Piersma leverde met vijf stukjes powerpoint de feiten. Oftewel, volgens Piersma: ‘Ik bediende het hoofd, Sytze het hart.’
Regisseur Jos Thie leerde Piersma later dat de presentatie veel beter kon. In 2017 maakte Piersma voor het Oerol-festival een nieuwe voorstelling, ditmaal over vijf trekkende wadvogelsoorten. Piersma: ‘Dat was echt spel, zonder powerpoint, over twee jongens waarvan de een – ik – muzikant wilde worden, en de ander – Sytze – bioloog. Tussendoor vertelden we het verhaal van trekkende rosse grutto’s, kanoeten en lepelaars. Fantastisch om te maken, twintig keer uitverkocht en jubelende recensies.’
Daar ontstak het vuur in Piersma als theaterman. Alleen al vanwege de totaal andere manier van werken dan hij gewend was als wetenschapper: ‘De vertelvorm dwingt je duizend dingen weg te gooien en er tien over te houden. In wetenschappelijke artikelen spui je weliswaar niet alle kennis, daar zit ook een selectie in, maar dit proces heb ik in de wetenschap nooit goed benoemd gezien. Hier had ik veel aan.’
Piersma zegt het maar eerlijk: ‘Ik heb altijd een broertje dood gehad aan college geven. Ik ken collega’s die echte schoolmeesters zijn, die genieten van kennis delen in de collegezaal. Ik heb dat daar niet. Wel in een theaterzaal. Het verschil is: daar komen bezoekers vrijwillig, in de collegezaal zitten de meesten voor een cijfer. Dat verschil voel ik zeer.’
Kunst en wetenschap hoeven elkaar niet in de weg te zitten, zegt Piersma. ‘Beide doen hetzelfde: het duiden van de verwarring om ons heen, hooguit met andere middelen. BirdEyes wil de twee juist versterken: de kunstenaarsblik kan de wetenschap vooruithelpen.’
Je zou voorzichtig kunnen spreken van een nieuwe trend. Wetenschappers die naast het verhoginkje in de collegezaal de weg hebben gevonden naar het podium van theater, bioscoop en andere zalen. Daar verzorgen zij niet meer vanzelfsprekend een monoloog in de vorm van een hoorcollege, maar een echte voorstelling, met alle theatrale mogelijkheden die dat biedt.
De weg was al geplaveid. In zekere zin zou je in de TedTalks op YouTube en in eigen land de (mede daarop gebaseerde) DWDD-Colleges al een eerste vorm van wetenschapstheater kunnen zien. Hoogleraren en andere deskundigen die zich de kunst van het vertellen hebben eigengemaakt, al of niet getraind door jarenlange ervaring in de collegezaal.
De website van de Universiteit van Nederland biedt ‘interactieve theatercolleges’ aan, over onder meer geld, klimaat, AI, gezond leven, brein, ruimtevaart, evolutie/dierenrijk, natuur/scheikunde en geschiedenis. Ze worden gegeven door wetenschappers, samen met comedian Fuad Hassen. Een diploma is voor deze universiteit niet nodig, vandaar wellicht de geruststelling vooraf: ‘Geen ellenlange praatjes, maar goede interactieve verhalen waar je wat van opsteekt en om kan lachen. Zo blijkt iets onbenulligs soms ineens toch heel waardevol als je er met een wetenschappelijke blik naar kijkt.’
Afgelopen maanden voerde toneelgroep Nite samen met Slagwerk Den Haag een voorstelling op over de jacht. De wolf was voor de makers een actuele aanleiding voor fundamentele vragen als: wat is natuur? Dit aan de hand van vijf jagers die binnen de hekken van een wildpark een steeds absurdistischer en verwarrender zoektocht houden naar ‘de indringer’.
Het thema ‘natuur’ heeft de podia sowieso al aardig veroverd. Wat ooit een natuurdocumentaire voor televisie was, trekt nu eerst volle zalen in bioscopen – zie kaskrakers als De nieuwe wildernis (over de Oostvaardersplassen), De wilde stad of Het Wad. Al enkele jaren organiseert het Natuurhistorisch museum in Rotterdam jaarlijks een natuurfilmfestival.
Van tijd tot tijd betreedt een groep Vlaamse en Nederlandse ‘klimaatdichters’ de planken, een beweging waarin ‘natuurlyrici, dystopische dichters, milieuactivisten, permacultuurtuiniers, bosdichters, bezorgde grootouders, groene oproerkraaiers, klimaatspijbelaars, zenboeddhisten, biologen, vogelspotters, klimaatliteratuurwetenschappers, plattelandsdichters, natuurvoedingverkopers en ecofeministen’ samen optrekken in woord en beeld.
De cultuurwereld lijkt er wel oren naar te hebben. De academische wereld ook? ‘Dat is niet één wereld’, zegt Piersma. ‘Het college van bestuur en van decanen van de Rijksuniversiteit Groningen zijn wel nieuwsgierig. Op de werkvloer ligt het moeilijker: collega’s snappen niet altijd waar ik mee bezig ben. Het is ook vaag en onbekend terrein.’
Mede daarom maakte BirdEyes een trailer, op basis van een gedicht dat alles nog eens uitlegt. We zien een landschap vanuit lepelaar-perspectief – zijn schaduw glijdt over de aarde. Onderwijl lezen we deze strofen, die misschien alles zeggen over de nieuwe ambities van de wetenschap:
Duik bij mij onder m’n vleugels
Volg mijn reis de wereld rond
Met je hoofd ver in de wolken
leer je meer over de grond
(...)
Je zult zien dat mijn verhaal
ver voorbij de data reikt
als je eens verder dan je snavel
als je eens door mijn ogen kijkt
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden