Genietend van een koffie verkeerd wijst King Arthur Uther Pendragon, zittend op een terras, op het oude gerechtsgebouw aan de markt in Salisbury. ‘Daar behaalde ik in 1999 mijn grootste zege’, zegt de leider van een groep hedendaagse Keltische priesters en ridders, ‘toen de rechter me gelijk gaf en bepaalde dat Stonehenge tijdens de zonnewenden voor iedereen toegankelijk moet zijn.’ Een kwart eeuw later zit de 69-jarige ‘druïdenkoning’ weer te wachten op een besluit in een rechtszaak, ditmaal over de vraag of er wel of geen autotunnel bij het megalithische monument moet komen.
Elk moment kan het gerechtshof in London uitspraak doen in de zaak die tegenstanders van deze bijna 3 kilometer lange tunnel tegen de staat hebben aangespannen. Zo maken archeologen zich grote zorgen over graafwerkzaamheden in een gebied waar de aarde vol zit met skeletten, sporen en prehistorische gebruiksvoorwerpen. Maar King Arthur legt de nadruk op spirituele bezwaren. ‘De westelijke uitgang zal lichtvervuiling veroorzaken, en wel precies op de plek waar de zon ondergaat tijdens de winterzonnewende. Hiermee raak je de essentie van Stonehenge.’
Voor King Arthur is het ook een persoonlijke strijd. Hij is sinds begin jaren zeventig een vaste bezoeker van de meest mysterieuze plek van Engeland, als muziekliefhebber en mythische koning. Volgens de middeleeuwse geschiedschrijver Godfried van Monmouth was Stonehenge de begraafplaats van de oorspronkelijke koning Arthur. De steencirkel zou volgens deze lezing van de geschiedenis oorspronkelijk zijn gebouwd door Arthurs broer, King Aurelius, als monument voor de Britten die in deze omgeving waren omgebracht door de Saksische bezetters onder leiding van Hengest.
En nu dreigt er de invasie van een moderne vijand: de graafmachine.
De autotunnel bij Stonehenge is een van de langstlopende transportkwesties op de Britse eilanden. Al sinds de jaren negentig, toen de hedendaagse King Arthur nog in juridisch gevecht was voor de toegankelijkheid van de stenen tijdens de zonnewenden, speelt de vraag of de steencirkel uit het zicht moet verdwijnen van de automobilisten die over de A303 vanuit Londen naar het zuidwesten van Engeland rijden, of terug. Op drukke dagen, met name in de zomermaanden, ontstaan er files doordat mensen afremmen om Stonehenge rustig te kunnen aanschouwen.
Het oponthoud op deze Engelse autoroute du soleil, die vlak voor Stonehenge een eenbaansweg wordt, veroorzaakt al decennialang ergernis bij vrachtwagenchauffeurs en op het ministerie van Transport, wat uiteindelijk heeft geleid tot het plan om een tunnel aan te leggen. Het zou niet alleen de reistijd, maar ook de omgeving ten goede komen. Volgens English Heritage en de National Trust, de beheerders van het monument, leidt het begraven van de drukke weg ertoe dat het prehistorische landschap waarvan Stonehenge een klein deel is, in oude glorie wordt hersteld.
Op zich hebben tegenstanders daar geen moeite mee, zelfs King Arthur niet. Maar er schuilt een adder onder het door schapen kort gehouden gras van Stonehenge. In het bezoekerscentrum, waar toegangskaarten voor omgerekend 30 euro worden verkocht, legt voorzitter John Adams van actiegroep Stonehenge Alliance uit wat het probleem is. ‘We kunnen leven met een lange tunnel zoals aanvankelijk was voorgesteld. Maar die werd te duur geacht door de regering. De kortere en goedkopere tunnel die nu is gepland, heeft grote problemen.’
Om dat aanschouwelijk te maken, toont Adams een plattegrond en wijst op Blick Mead, de plek op anderhalve kilometer ten oosten van Stonehenge waar de gewraakte tunnel de grond in moet gaan. ‘Dat is een schatkamer voor archeologen. Als daar graafmachines aan het werk gaan, vernietig je een stuk neolithische geschiedenis.’ Hij wijst erop dat aannemers van het Engelse Rijkswaterstaat zes jaar geleden al proefboringen hebben verricht en dat precies hebben gedaan op het pad van perfect bewaard gebleven voetafdrukken van grote runderen uit de prehistorie.
Stonehenge is het decor geworden van een loopgravenoorlog waar de voorstanders van de tunnel te maken hebben met een bonte coalitie van druïden, archeologen, omwonenden en milieuactivisten, alsmede bekende televisiemakers als Tom Holland en Dan Snow. De tegenstanders van de tunnel krijgen steun van de Unesco, die dreigt om Stonehenge de beschermde status te ontnemen. Hoe serieus deze dreiging is, bleek enkele jaren geleden in Liverpool, toen onooglijke nieuwbouw een einde maakte aan de werelderfgoedstatus van het oude havengebied.
De twee graafwerkzaamheden aan weerszijden van de tunnel brengen volgens Adams, een gepensioneerde directeur van diverse liefdadigheidsinstellingen, onherstelbare schade toe aan het landschap. ‘En voor wat? Je kunt dan in de toekomst snel onder Stonehenge door, om vervolgens iets verderop in de file te staan, want de A303 zit vol met knelpunten. Waar is de logica?’ Adams wijst op een honderden pagina’s tellend rapport van een onafhankelijke commissie. De Planning Inspectorate sprak in 2020 over ‘substantiële en permanente schade’ aan het landschap.
De commissie, die door de regering in het leven was geroepen, zette zelfs vraagtekens bij het nut van de tunnel. ‘Modellen tonen aan dat er slechts een kleine verandering is in het merendeel van de plaatselijke reistijden als gevolg van de voorgestelde plannen’, stond er in de conclusie. Daar komt bij dat de kosten waarschijnlijk veel hoger zullen zijn dan gepland. In 2019 werd er rekening gehouden met 2 miljard euro aan belastinggeld, maar na de inflatiegolf van afgelopen jaren zal dat volgens de Stonehenge Alliance oplopen tot een kleine 3 miljard euro.
Ondanks een negatief advies ging de regering stug door. Drie jaar geleden stak het gerechtshof een spaak in het wiel door de tunnel ‘onrechtmatig’ te verklaren. Er was, zo oordeelde het, niet serieus genoeg geluisterd naar de vele bezwaren tegen de graafwerkzaamheden nabij Stonehenge. Bovendien was er te weinig aandacht geschonken aan alternatieven, zoals een omleiding. De regering beweert nu nog een keer naar de bezwaren te hebben gekeken, en naar alternatieven. Volgens Adams is het nu een prestigekwestie geworden. ‘Het is nu een strijd tussen David en Goliath.’
Of beter: tussen de staat en King Arthur, die een indrukwekkende verzameling zwaarden bezit, waarmee hij onder meer Ozzy Osbourne en Sex Pistols-voorman Johnny Rotten tot ridder heeft geslagen. ‘De strijd om het land gaat ver terug op deze eilanden en elke generatie voert haar eigen strijd’, filosofeert de zoon van een legerofficier. Dat Stonehenge wederom zijn hulp nodig heeft, verbaast hem niet. ‘Glastonbury heeft een helend karakter, de steencirkel van Avebury is vrouwelijk van aard, maar Stonehenge, dat zit onder een gesternte van strijd.’
De vorst is een oudgediende binnen de verzetscultuur. In de jaren negentig was hij samen met milieuactivisten, boeren en leden van de middenklasse betrokken bij de protesten tegen snelwegen in Newbury en Twyford Down. In 1985 was hij bij de door indierockband The Levellers bezongen Battle of the Beanfield, toen de politie hardhandig een einde maakte aan een muziekfestival bij Stonehenge. Dat leidde ertoe dat toenmalig premier Margaret Thatcher een hek neerzette om hippies en heidenen weg te houden. Daar maakte de rechter in Salisbury in 1999 dus een einde aan.
De slepende saga omtrent de Stonehenge-tunnel staat niet op zichzelf. Grote infrastructuurprojecten hebben op het eiland de neiging om in de modder vast te lopen. Dat komt meestal door verzet in den lande, zowel van milieuactivisten als gedupeerde omwonenden, verzet dat door alle juridische procedures en tegemoetkomingen leidt tot hoge rekeningen. Zo dreigden de kosten voor de aanleg van de hogesnelheidslijnen naar het noorden van het land dusdanig uit de hand te lopen dat er na alle amputaties een nieuwe, niet geheel noodzakelijke spoorlijn tussen Londen en Birmingham overbleef.
Een ander voorbeeld is de derde landingsbaan van luchthaven Heathrow. Plannen daarvoor zijn na jaren van acties, verzet en rechtszaken op sterk water gezet. Oud-premier Boris Johnson had in zijn hoedanigheid als burgemeester van Londen zelfs beloofd om zich voor de graafmachines bij Heathrow te werpen, om uiteindelijk als premier gewoon in te stemmen met de aanleg. Mocht het hof in Londen de plannen van de regering toch goedkeuren, dan is King Arthur Pendragon bereid tot soortgelijke verzetsdaden. ‘Bij Boris bleef het bij woorden, bij mij niet.’
Na de tegenslagen bij de hogesnelheidslijn en Heathrow zou een nieuwe nederlaag een blamage zijn voor de Conservatieve Partij, die aan de vooravond staat van een historische verkiezingsnederlaag. Welke kant Vrouwe Justitia opgaat, durft Adams niet te voorspellen. ‘De regering heeft al enkele tikken gehad van de rechterlijke macht, bijvoorbeeld toen ze weigerde om het Lagerhuis te betrekken bij de Brexit, of recenter bij het uitzetten van illegale immigranten naar Rwanda. De dames en heren in toga laten zich niet koeioneren door deze regering, dat is inmiddels wel duidelijk.’
Mocht het hof de regering gelijk geven, dan bestaat wellicht de mogelijkheid om verder te procederen bij het Hooggerechtshof. Aan geld is geen gebrek, daar eco-ondernemer en klimaatactivist Dale Vince deels borg staat voor de proceskosten. Als de tegenstanders van de tunnel lang genoeg kunnen rekken, bestaat de kans dat een Labour-regering de tunnelplannen in de prullenbak doet, zoals de partij dat in 2007 al eens deed. ‘Ik ben geen fan van Labour-leider Sir Keir Starmer’, zegt King Arthur, ‘maar ik heb hoop, want hij was destijds mijn advocaat bij de rechtszaak over toegang tot Stonehenge.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden