Het was de week waarin Pieter Omtzigt wegliep van de onderhandelingstafel. Terwijl heel Den Haag speculeert over de precieze beweegreden van de NSC-voorman, kruipen PVV, VVD en BBB dichter naar elkaar toe. De ‘verbinder’ achter de schermen: Geert Wilders.
Alle ogen zijn op Enschede gericht. Daar verblijft Pieter Omtzigt sinds zijn besluit op dinsdag om niet langer verder te onderhandelen over een kabinet met de PVV, VVD en BBB. Elke uitnodiging om toch verder te praten, is daarna afgeslagen. De stilte wakkert de speculaties in de Tweede Kamer verder aan. Wat is de strategie van de NSC-leider? Is dit het einde van een mogelijk rechts kabinet?
Omtzigt heeft naar eigen zeggen de onderhandelingen afgebroken omdat informateur Ronald Plasterk pas op het allerlaatste moment een overzicht van potentiële tegenvallers op ministeries met hem deelde. Andere betrokkenen doen dat af als een gelegenheidsargument en Plasterk bestrijdt dat hij iets verborgen wilde houden, maar zeker is dat de reden die Omtzigt opgeeft naadloos aansluit bij zijn politieke karakter.
Het achterhouden van informatie raakt een open zenuw bij het Kamerlid, dat in de toeslagenaffaire eindeloos is tegengewerkt bij het boven water halen van de misstanden bij de Belastingdienst. In zijn boek Een nieuw sociaal contract herhaalt hij het keer op keer: goede besluiten zijn alleen mogelijk als alle informatie beschikbaar is.
Voor Omtzigt liggen de laat beschikbaar gekomen documenten van Plasterk des te gevoeliger, omdat de gesprekken over de financiën zeer moeizaam verlopen. VVD en NSC willen een streng begrotingsbeleid, terwijl PVV en BBB tijdens de campagne grote beloften hebben gedaan. Omtzigt vreest dat hij door het optreden van Plasterk geblinddoekt heeft onderhandeld. Aangezien de deadline al in zicht is, besluit hij dinsdag dat verder praten ‘in deze fase’ geen zin meer heeft.
De crisis rond Omtzigt
- NSC-leider Pieter Omtzigt liep deze week weg van de formatietafel omdat er te veel lijken in de schatkist zouden liggen. Maar dat het land in financiële nood verkeert, vindt alleen Omtzigt zelf.
- Nu een regering met Wilders en Omtzigt er mogelijk niet lijkt te komen, is de vraag: welke opties blijven er nog over?
- Met zijn aftocht verplaatst Omtzigt de druk naar de VVD. De bal ligt daarom bij VVD-leider Yesilgöz, die uit haar zelf gegraven kuil moet zien te komen, schrijft chef politiek Raoul du Pré.
Hoezeer Omtzigt is gevormd door het taaie gevecht om informatie en openheid, blijkt onbedoeld al een dag voor zijn vertrek. Er komen dan antwoorden binnen van het ministerie van Financiën op Kamervragen die de NSC-leider heeft gesteld over het archiveren van chatverkeer ten tijde van de coronacrisis. Wat blijkt: de WhatsApp-berichten van toenmalig minister Wopke Hoekstra en de andere bewindspersonen op het departement zijn niet bewaard.
‘Alle appjes van de bewindspersonen op Financiën van de coronaperiode zijn niet opgeslagen!’, appt hij aan een verslaggever van de Volkskrant die ook met de zaak bezig is. Het is Omtzigt ten voeten uit – niemand kan zich vastbijten in een zaak als hij – maar opmerkelijk is het ook. De NSC-voorman zit op dat moment op het ministerie van Justitie en Veiligheid in cruciale formatieonderhandelingen met Geert Wilders, Dilan Yesilgöz en Caroline van der Plas.
Sommige zaken die voor Omtzigt belangrijk zijn, worden door andere politici als details weggezet. De financiële overzichten van de ministeries waar de NSC-voorman zoveel waarde aan hecht, worden door bronnen rond de formatie ook gerelativeerd. Mogelijke tegenvallers zijn er altijd; het is niet zo dat de overheidsfinanciën plotseling dramatisch zijn verslechterd. Ook informateur Plasterk ontkent dat er grote verschuivingen zijn.
Omtzigt zelf zegt tijdens een optreden op dinsdagavond bij Humberto Tan na enig aandringen dat de volgens hem achtergehouden financiële informatie ‘de druppel’ was en dat er sprake is van ‘een opeenstapeling’. Dat zijn ook de geluiden die sindsdien te horen zijn vanuit NSC. Omtzigt zou zich ook gestoord hebben aan twitterberichten van Wilders, aan onderlinge omgangsvormen, aan de laconieke houding van PVV en BBB rond financiële thema’s.
Is daarmee het einde van een rechts kabinet een feit? Andere betrokkenen zijn daar lang niet zeker van. Zij stellen vast dat informateur Ronald Plasterk aan zijn twee belangrijkste taken heeft voldaan. Hij moest in opdracht van de Tweede Kamer bekijken of er tussen de partijen ‘een gezamenlijke basislijn’ te vinden was ‘voor het waarborgen van de Grondwet, de grondrechten en de democratische rechtsstaat’. En hij moest onderzoeken of er ‘een reëel perspectief is op het bereiken van overeenstemming’ over zaken als migratie, bestaanszekerheid, klimaat en internationaal beleid.
Volgens bronnen rond de formatie kunnen beide vragen bevestigend beantwoord worden. Omtzigt zelf erkent bij Humberto Tan dat er ‘afspraken zijn gemaakt’ over de grondwettelijke thema’s, die bij voorbaat het grootste struikelblok leken voor een mogelijke samenwerking. Over de inhoudelijke thema’s bestaat nog geen overeenstemming, maar NSC heeft nooit gezegd dat er geen ‘reëel perspectief’ meer is om tot een deal te komen.
Bij VVD en BBB is het optimisme de afgelopen weken juist eerder toe- dan afgenomen. Er wordt gezegd dat de Wilders achter de schermen een andere persoon is dan ervoor. Hij wordt omschreven als constructief en professioneel. Zelfs het woord ‘verbindend’ valt. Ook de PVV-Kamerleden die mee hebben onderhandeld, zoals Tony van Dijck en Alexander Kops, worden positief beoordeeld. Uit alles zou blijken dat Wilders er veel aan gelegen is om een kabinet mogelijk te maken.
Die instelling heeft zeker de houding van de VVD beïnvloed. Partijleider Dilan Yesilgöz gaf in eerste instantie aan dat ze enkel wilde gedogen, maar daar wil ze inmiddels niet meer aan herinnerd worden. Deelname aan een kabinet met de PVV wordt achter de schermen niet langer uitgesloten. Ook binnen de VVD-fractie zou nu de stemming heersen dat het land geregeerd moet worden en dat de VVD-kiezers nu eenmaal in grote meerderheid voorstander zijn van een samenwerking met Wilders, die ruimschoots de grootste is geworden bij de verkiezingen.
Bij de vraag naar mogelijke tegenstanders wordt al snel gewezen naar Eric van der Burg, de demissionair staatssecretaris van Asiel. Toch valt er rond de partijtop te horen dat Van der Burg weinig recht van spreken heeft. Yesilgöz maakte bij haar aantreden als lijsttrekker meteen bekend dat regeren met de PVV niet langer taboe was. Van der Burg stelde zich met die wetenschap kandidaat voor de lijst. Kan hij nu met terugwerkende kracht alsnog bezwaar maken tegen een pact met Wilders?
Voor BBB is een potentiële samenwerking met de PVV nog amper onderwerp van discussie. Er is bij die partij inmiddels meer sympathie te bespeuren voor Wilders dan voor Omtzigt, die gedurende de campagne door Caroline van der Plas nog geregeld de hemel werd ingeprezen.
De NSC-voorman klaagt over nu de omgangsvormen aan de formatietafel, maar bij BBB zijn ze ervan overtuigd dat Omtzigt de roddel de wereld in heeft geholpen dat de partij van Van der Plas bestaat uit financiële onbenullen – iets wat niet valt te bewijzen. Het bruuske vertrek van Omtzigt heeft tot nieuw chagrijn bij BBB geleid.
Dat Omtzigt deze week nog een keer publiekelijk benadrukt dat hij hoogstens als gedoger van een rechts kabinet wil optreden, is voor de achtergebleven partijen geen probleem. Omtzigt zei dat niet alleen al tijdens de campagne, hij heeft dat volgens ingewijden ook nog eens herhaald tijdens het verblijf in De Zwaluwenberg, het landgoed in Hilversum waar PVV, VVV, NSC en BBB begin januari onderhandelden. De eerste voorkeur van Omtzigt is nog altijd een zakenkabinet of een extraparlementair kabinet, dat op afstand van de Kamer opereert en op zoek gaat naar brede meerderheden.
De andere partijen hebben zijn mededeling voor kennisgeving aangenomen. De afspraak was volgens hen om eerst te praten over de inhoud; de precieze vorm van samenwerking en de invulling van het premierschap zijn zaken voor later.
Veel wijst erop dat PVV, VVD en BBB die aanpak ook in een volgende fase willen voortzetten. De conclusie die Plasterk maandag zal voorleggen aan de Kamer is waarschijnlijk dat er voldoende aanknopingspunten zijn om door te praten over een inhoudelijke samenwerking. Pas als dat is afgerond moet er gesproken worden over de exacte regeringsconstructie en de bewindspersonen.
De irritatie over Omtzigts optreden van de afgelopen week mag groot zijn, de andere partijen hopen dat hij onder die voorwaarde toch weer aan tafel wil komen. Dat is de reden waarom harde persoonlijke aanvallen zijn uitgebleven. Daarnaast zou de PVV mogelijk bereid zijn om Ronald Plasterk als informateur te offeren – als teken van goede wil richting Omtzigt, die weinig vertrouwen heeft in de PvdA’er. Een optie is om een VVD’er met een voorliefde voor financiële deugdelijkheid aan te stellen als nieuwe informateur.
De verwachting bij andere onderhandelende partijen is daarnaast dat Omtzigt onder enorme druk van zijn kiezers komt te staan om verder te praten. De peiling van Maurice de Hond op zondag kan een eerste indicatie geven voor de prijs die de NSC-voorman mogelijk moet betalen voor het tegenhouden van een rechts kabinet.
Eén bron rond de formatie voorspelt zelfs ‘een Rita Verdonk-scenario’ als Omtzigt niet tot inkeer komt. Verdonk was in 2008 kortstondig de politieke lieveling van het electoraat, maar viel ook razendsnel weer uit de gratie. Na aanvankelijk torenhoge peilingen haalde ze uiteindelijk maar één zetel. De waarschuwing is duidelijk: Als Omtzigt niet oppast wordt NSC een politieke eendagsvlieg à la Verdonks Trots op Nederland.
Omtzigt lijkt zich ook bewust van het gevaar. Voortdurend laat hij in het midden of er sprake is van een definitieve breuk. Het leidt dinsdag tot vervreemdende taferelen in een hotel in Den Haag, waar Omtzigt enkele journalisten bijpraat over zijn beslissing. Een aanwezige journalist van het AD brengt vrijwel meteen een pushbericht naar buiten met als boodschap dat de formatie is ‘geklapt’. Tegelijkertijd ontkent Omtzigt dat tegen een journalist van de Volkskrant die in dezelfde kamer staat.
Bij NSC wordt inmiddels toegegeven dat de gebeurtenissen van de afgelopen week geen schoonheidsprijs verdienen. De partij kan desondanks hopen dat de interne onrust enigszins gaat luwen. Een aantal leden van de NSC-fractie ziet niets in samenwerking met de PVV en vreesde dat de partij tijdens de formatie steeds dieper in een fuik zou worden gelokt. Nu nog een keer ondubbelzinnig duidelijk is geworden dat Omtzigt hoogstens wil gedogen, lijkt dat gevaar geweken.
Zo heeft de hectiek van de afgelopen week bijna onopgemerkt de oorspronkelijke uitgangspositie weer dichterbij gebracht: NSC is hoogstens bereid om een kabinet met de PVV te gedogen, zoals Omtzigt ook steeds aangaf tijdens zijn campagne, en de VVD lijkt bereid om met Wilders samen te werken, zoals Yesilgöz tijdens haar campagne aangaf.
Veel kan er nog misgaan de komende dagen, weken en maanden, zeker omdat drie van de vier partijen aan de onderhandelingstafel amper of geen bestuurlijke ervaring hebben. Toch is het ook nog steeds mogelijk dat de crisis rond Omtzigt niet het ‘klappen’ van de formatie blijkt te zijn geweest, maar een big bang die uiteindelijk uitmondt in een rechts kabinet – in welke vorm dan ook.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden