Ondanks verwoede pogingen van PVV en BBB om de schuld van de breuk bij NSC te leggen, ligt de werkelijke oorzaak natuurlijk bij Geert Wilders. Dat heeft vele kanten. Allereerst zijn daar de omgangsvormen, het respect voor elkaar en het politieke en persoonlijke vertrouwen tussen de toekomstige coalitiepartners. Populistische partijen zoals PVV en BBB hebben zich in dat opzicht een principieel antiparlementaire stijl aangemeten die niet alleen wars is van de normale Haagse gebruiken, maar ook de morele codes van de parlementaire democratie niet erkent, laat staan naleeft.
Over de auteur
Frans Leijnse is oud-informateur (2003).
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Wilders dankt zijn populariteit vooral aan het feit dat hij sinds zijn aantreden systematisch zijn politieke tegenstanders (dat zijn dus alle andere partijen) aanvalt, kleineert, beschadigt en verdacht maakt. Hij ontleent zijn profiel aan het zich consequent afzetten tegen de ‘Haagse elite’, waartoe iedereen behoort die niet op de PVV-loonlijst staat. Deze ingeslepen gewoonte kan Wilders niet opeens loslaten nu de macht lonkt. Je kunt niet de belangrijkste insider worden en tegelijk de goedgebekte outsider blijven.
Dus is hij gaande de informatie bezig gebleven via X-berichten en in de pers zijn gesprekspartners, en met name Omtzigt en Yesilgöz, te kijk te zetten. Dat tast het toch al broze onderling vertrouwen aan, maar het is ook precies wat je als komende politieke leider van de coalitie en mogelijk nieuwe minister-president niet moet doen. Van een aankomend ‘premier-Wilders’ wordt verwacht dat hij boven de partijen staat, respect heeft voor zijn toekomstige coalitiepartners en met groot inlevingsvermogen de bestaande politieke verschillen kan overbruggen. Dit is precies wat Wilders, alsook zijn informateur Plasterk, niet in huis heeft.
Eén ding zijn hier de persoonskenmerken van Wilders. De man is inderdaad weinig empathisch, in zichzelf gekeerd en kan niet met tegenspraak omgaan, dat is bekend. Een laag dieper zien we dat de structuur van de PVV als eenmanspartij, zonder leden en democratische besluitvormingsprocedures en gerund volgens het onversneden ‘Leidersprincipe’, hier debet aan is. Wilders krijgt gewoon nooit tegenspraak en is de absolute leider die in zijn eentje het beleid bepaalt. Dat maakt eenzaam, wantrouwig en overgevoelig voor tegenslag: de schuld ligt altijd bij de anderen.
Ruim dertien jaar geleden, toen in de formatie van 2010 VVD en CDA overwogen Wilders in een gedoogrol te brengen, mocht ik in de Volkskrant nog op een ander aspect wijzen. De redactie plaatste boven dat stuk de omineuze titel ‘Redelijk rechts vernietigt zichzelf’ (21 augustus, 2010), een voorspelling die door het CDA vervolgens ruimschoots is waargemaakt (en door de VVD binnenkort, maar dat terzijde). Ik gaf aan dat de radicale politieke standpunten waarmee Wilders zijn electorale positie opbouwde zich (toen al) niet lenen voor coalitiepolitiek.
Die standpunten zijn alleen enigszins te verwezenlijken als de PVV de absolute macht verwerft. Maar ‘in de relatieve macht van coalitie- en compromissenpolitiek valt voor Wilders niets te winnen’, schreef ik destijds. Een coalitie leiden maakt van Wilders een gewone politicus, die met regelmaat zijn verlies moet nemen om de zaak bijeen te houden en compromissen moet verdedigen die hij vanuit de oppositie altijd als ‘slappe thee’ heeft afgedaan. En tja, die ook een verantwoord financieel beleid moet voeren.
Mijn conclusie toen was dat Wilders gezien zijn politieke standpunten, zijn ondemocratische partijcultuur en zijn persoonlijke eigenschappen, niet kán regeren. En dat partijen die dat wel mogelijk willen maken onherroepelijk zelf hun democratische identiteit en hun electoraat verliezen. Die conclusie is nu, dertien jaar later, nog volop actueel: Wilders is immers geen steek veranderd (hulde!) en NSC en VVD steken evident hun nek in de strop als ze met hem in een coalitie stappen.
Pieter Omtzigt loopt lang genoeg mee in Den Haag om dit allemaal ook zelf te hebben bedacht. Zijn aanvankelijke bereidwilligheid in gesprek te gaan moet dan ook worden gezien als een sociaal wenselijke reactie op de verkiezingsuitslag: je sluit een partij die zo overtuigend de verkiezingen wint niet direct uit. Maar vanaf het begin zal Omtzigt, meer dan Yesilgöz, verdacht zijn geweest op de principiële onbetrouwbaarheid van zijn gesprekspartners. Acht weken informeren hebben genoeg evidentie opgeleverd om dit beeld te bevestigen. De slordige en onverantwoorde omgang met de financiële kaders van de formatie, die bij PVV en BBB gebruik is, is daarbij maar een factor geweest, al leverde die Omtzigt gelijk een mooi ‘hard’ argument om te breken.
Hoe nu verder? De Tweede Kamer zal dinsdag allereerst vaststellen dat Plasterk zijn belofte niet heeft waargemaakt, alsook dat deze vier partijen zo niet verder kunnen. Gebruikelijk zou vervolgens de grootste partij (Wilders) een tweede poging mogen doen. Maar dat heeft alleen zin als een andere samenstelling rond de PVV ook mogelijk is. Dat lijkt uitgesloten: het zijn immers alleen VVD (twijfelachtig), BBB, FvD en mogelijk SGP die daaraan zullen meedoen – lang geen meerderheid. Deze formatie als minderheidskabinet met gedoogsteun van NSC is evenmin voorstelbaar: waarom zou Omtzigt een beleid gedogen dat op geen enkele manier de ingrijpende bestuurshervorming brengt die hij wil?
Dat brengt de Kamer bij een volgende optie: de door Omtzigt gewilde ‘brede coalitie met niet alleen politiek-gebonden ministers’ (half extraparlementair) laten onderzoeken. Maar wie in dit land een brede coalitie wil, moet vanuit het midden gaan redeneren en niet vanuit de extremen, dat heeft de poging-Plasterk opnieuw bewezen. Dus ligt het voor de hand de echte centrumpartijen, dat zijn NSC en CDA, aan het werk te zetten. Zij zouden moeten onderzoeken of er aan hun linker- en rechterzijde genoeg steun te vinden is om een solide centrum-omspannende coalitie te vormen.
Wilders is dan niet meer aan zet en zal vast moord en brand schreeuwen dat ‘de uitspraak van het volk wordt genegeerd’. De werkelijkheid is dat met een brede coalitie rond het centrum de uitspraak van drie op de vier kiezers wordt gevolgd. Democratischer kan het niet.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden