Hij werd op heterdaad betrapt in het urinoir, Johannes Visser, een 23-jarige bewoner van de Amsterdamse Staatsliedenbuurt. De rechter veroordeelde hem tot drie maanden celstraf voor ‘openbare schennis der eerbaarheid’, omdat hij in dat urinoir vertoefde met een oudere koopman. Het is één van de gebeurtenissen in ‘Niet onze omgeving maakt ons homo-seksueel’, de afstudeerscriptie van Tijmen van Voorthuizen. Hierin onderzoekt hij hoe homoseksualiteit werd ervaren in Amsterdam in de periode 1890 tot 1940. Van Voorthuizen is winnaar van de Volkskrant-IISG scriptieprijs, een jaarlijkse prijs voor studenten geschiedenis.
‘Homo zijn was zeker niet iets waar je openlijk voor uitkwam. Juridisch gezien speelde wetsartikel 248bis, ingevoerd in het jaar 1911, een belangrijke rol. De leeftijdsgrens voor relaties met mensen van hetzelfde geslacht ging toen naar 21 jaar, in plaats van 16 jaar voor heteroseksuele relaties. Vanaf dat moment waren homoseksuelen en heteroseksuelen niet meer gelijk voor de wet. Dat werd pas in 1971 afgeschaft.’
Over de auteur
Tonie Mudde is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant en presenteert onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos.
‘De politie viel regelmatig kroegen en andere ontmoetingsplaatsen voor homo’s binnen, op verdenking van aanzet tot ontucht. Thuis afspreken kon eigenlijk alleen voor rijke homo’s met voldoende woonruimte om zich discreet te kunnen terugtrekken. De rest week uit naar de kroeg of naar openbare plekken zoals het urinoir. Politierapporten schetsen gedetailleerd hoe dat ging. Dan volgde een agent een man die zich ‘verdacht lang’ ophield bij een urinoir op een plein. De agent hield de plek vanuit een etalage in de gaten, waar hij op een gegeven moment onder de schotten van het urinoir twee paar benen naar elkaar toe gericht zag staan. Zo belandde die Johannes Visser in de cel.’
‘Dat is onbekend. De bronnen uit die tijd zijn beperkt, ik moest het vooral doen met biografieën en politierapporten. Door dat allemaal te combineren krijg je toch een aardig beeld hoe het leven voor homo’s was in die tijd. Johannes werkte als kelner bij een chique herensociëteit, kwam uit een arbeidersgezin van zes kinderen, vader was zadelmaker. Hij werd gearresteerd op het Jonas Daniël Meijerplein, een flinke afstand van zijn huis in de Staatsliedenbuurt. Dat hij het contact niet dichter bij huis opzocht, kwam hoogstwaarschijnlijk omdat daar te weinig ruimte en privacy was. Verschillen in vermogen en status bepaalden in die tijd de mogelijkheden op het gebied van seksuele ervaringen.’
‘Dat niet. Een bekende relatievorm tussen de klassen was bijvoorbeeld de zogeheten ‘nicht en tule’-verhouding. De nicht was een man van rijke komaf met vrouwelijke trekken, de tule een stereotype stoere jongen, zoals een matroos of een soldaat.’
‘Dat van Johannes Visser, misschien omdat hij ongeveer mijn leeftijd heeft en ik zelf ook homo ben. Daarnaast heb ik bewondering voor de manier waarop een andere Johan, Johan Ellenberger, in 1932 het tijdschrift Wij oprichtte, gericht op homo-emancipatie. Zijn teksten waren strijdvaardig, maar beschaafd. ‘Weet ge dat het geluk van zoo velen van Uw mening afhankelijk is? Weet ge, dat Uw zoo vaak ondoordacht en klakkeloos uitgesproken oordeel, zoo menig onzer totaal heeft vernietigd?’ Wij verscheen slechts een keer en is daarna opgedoekt als gevolg van een politie-inval. Toch vormde dat tijdschrift een mijlpaal in de Nederlandse homo-emancipatie.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden