Onlangs kopte de Volkskrant dat bij de komende Europese verkiezingen een ‘scherpe bocht naar rechts’ wordt verwacht. De Europese rechtsradicale populisten staan op
25 procent in de peilingen. In ons land behaalde Wilders een monsterzege. En ook elders in de wereld winnen ze terrein: zo won ‘de Gek’ Javier Milei in november de Argentijnse presidentsverkiezingen en alleen een wonder kan Donald Trump nog afhouden van de Republikeinse nominatie.
Het gaat gepaard met extreem taalgebruik. Prominente leden van de Duitse AfD smeedden een ‘masterplan’ om migranten en andere onwelgevalligen massaal naar een Afrikaans stuk land te deporteren. Milei noemde zijn Colombiaanse ambtgenoot Petro een ‘communistische moordenaar’ en seksuele voorlichting op scholen ‘een marxistisch complot om het traditionele gezin kapot te maken’. En Trump beloofde in een campagnespeech ‘de grootste deportatie in de Amerikaanse geschiedenis’, want illegale immigranten ‘vergiftigen het bloed van onze natie’.
Over de auteur
David van der Meulen is voormalig speechschrijver voor onder andere Eberhard van der Laan en presentatiecoach bij Speak to Inspire.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Gematigde en progressieve partijen staan erbij en kijken ernaar. Hun alternatief spreekt niet aan of is een slap aftreksel van het rechtsradicale ‘origineel’. Willen ze het tij keren, zullen ze uit een ander vaatje moeten tappen. Wellicht dat ze iets kunnen leren van de retorische trucs waarvan radicaal-rechtse populisten gebruikmaken. Hierbij een aantal suggesties.
Onze angst voor verandering zit diep. Reden dat rechtsradicalen ons nooit zullen proberen te verleiden met een toekomstige heilstaat, maar altijd met het behoud van of terugkeer naar de wereld zoals we die kennen en waar we trots mogen zijn op wie we zijn. Kortom: Make America Great Again.
Het narratief: de schurk (‘de vreemdeling’ of ‘de elite’) bedreigt de status quo en verpest zo onnodig het leven van het slachtoffer (‘het eigen volk’). De helper (rechtsradicalen) belooft de orde te herstellen. In deze rolverdeling moet het slachtoffer ook niets, hij krijgt iets: de controle over zijn oude, vertrouwde leven. De schurk is degene die zich moet aanpassen, veranderen of oprotten.
Een goedgekozen beeldspraak roept direct en vaak onbewust emotie op. Extreemrechts is gek op de medische metafoor: het lichaam wordt vergiftigd door kwaadwillende invloeden. Dit betreft vaak een groep die zich reeds in het lichaam bevindt en het van binnenuit kapot dreigt te maken. Zuivering door een krachtige leider is nodig om te kunnen herstellen en terug te keren naar de oorspronkelijke, fitte staat. Andere favorieten: de natuurramp- of oorlogsbeeldspraak.
Door radicale standpunten in te nemen en deze te blijven herhalen, kun je wat men aanvaardbaar acht, verschuiven. Net als kikkers in warmer wordend water, raken we gewend aan steeds extremere uitspraken, waardoor ook steeds meer draagvlak (of berusting) ontstaat voor radicaler beleid.
Zo schreef David H. Graham in The Atlantic: ‘Trump says something, people react with shock and compare him to Hitler. The second time, people say Trump is at it again. By the third time, it becomes background noise. The result is that Trump has been able to acclimate the nation to authoritarianism by introducing it early and often’.
‘Hoe minder mensen weten hoe worsten en wetten worden gemaakt, hoe beter ze slapen’, was de overtuiging van de 19de-eeuwse Duitse staatsman Otto von Bismarck. Radicaal-rechts belooft gehakt te maken van de vijand, maar ook zij kijken wel uit te beschrijven hoe hun molen werkt. Want dan zal duidelijk worden: om die radicale plannen te verwezenlijken, moet iedereen vuile handen maken of offers brengen. En daar trek je geen stemmen mee.
Het zijn simpele en effectieve trucs. De vraag rijst dan ook: zouden middenpartijen zich hiervan niet meer moeten bedienen? Het antwoord is wellicht teleurstellend: ja, dat zouden ze vaker moeten doen. In het verleden hebben grote sprekers als Ronald Reagan (‘Let’s make America great again’), John F. Kennedy (‘A time for greatness’) en Barack Obama (‘Yes, we can’) óók met een aansprekend narratief en simpele retorische trucs de kiezer begeesterd. Laat het als inspiratie dienen om de komende maanden met zwaarder geschut die scherpe bocht naar rechts af te snijden.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden