De Portugese fotojournalist Maria Fialho (1946) blikt terug op haar carrière. Ze vertelt hoe blij ze was toen ze eind 1997 eindelijk toestemming kreeg van de Taliban om in Afghanistan te werken. ‘Maar toen ik het formulier zag, stond het op naam van mijn man’, zegt ze in een korte film, ‘omdat ik voor de Taliban niet bestond.’ Toch voelde Fialho zich nooit belemmerd door het feit dat ze een vrouw is. Soms hielp het haar zelfs. ‘Ze kijken naar mij en denken: o, niet belangrijk, en ik ga gewoon door met wat ik wilde doen.’
Wie de tentoonstelling Pioniers – Fotografie door vrouwen in het Nationaal Archief in Den Haag bezoekt, stuit steeds op een tegenstelling: hoe hun onzichtbaarheid er voor heeft gezorgd dat vrouwen stelselmatig over het hoofd worden gezien in de fotografiegeschiedenis. Tegelijkertijd gaf het hun de ruimte om onder de radar hun werk te doen.
Over de auteur
Merel Bem schrijft voor de Volkskrant over fotografie en is een van de auteurs van de rubriek Beeldvormers.
Deze dans – misschien is dat het beste woord voor het leven van veel vrouwen, een constante sluierdans tussen twee uitersten: jezelf laten zien en jezelf klein houden – zie je niet alleen terug bij degenen áchter de camera. Ook wie op de foto’s staan, vrouwen die zich nu eens niet, dan ineens weer wel moeten verbergen onder lappen stof, vrouwen die een abortus ondergaan, vrouwen die op de vlucht slaan voor mannelijke onderdrukking, kennen hem.
Samenstellers Susanne van der Wolf en Elwin Hendrikse doken in de kasten, lades en dozen van het Nationaal Archief en kozen tweehonderd foto’s, fotoboeken en tijdschriften met het werk van 43 vrouwelijke fotografen tussen 1859 en 1999. Veelal onbekend en toch baanbrekend. Vaak genegeerd, niettemin succesvol. Regelmatig tegengewerkt, maar nooit gestopt.
Bestaat er typisch vrouwelijke fotografie? Onmogelijke vraag, maar in een enkel geval: ja (zie het werk van Abigail Heyman hieronder). Meestal: nee. Ook vrouwen fotograferen verschrikkingen tijdens oorlogen, ook zij zijn aanwezig wanneer geschiedenis gemaakt wordt. En toch. De fotograaf van wie de blik doorgaans wordt gevormd in de schaduw – zou die niet, bewust of onbewust, oog hebben voor andere dingen dan degene die altijd het volle licht vangt?
Pioniers – Fotografie door vrouwen. Nationaal Archief, Den Haag, t/m 30/6.
Thilly Weissenborn: Bruidspaar, Sunda, West-Java, ca. 1920
Het is heel gek, maar in een tijd dat vrouwen zogenaamd geen rol van betekenis speelden in de professionele fotografie, runde de tot nu toe vrij onbekende Haagse Thilly Weissenborn (1883-1964) gewoon een succesvolle fotostudio op Java. Aan het begin van de 20ste eeuw maakt zij voor Foto Lux behalve portretten ook werk in opdracht van (koloniale) bedrijven, en foto’s voor de toeristische markt. Dat betekende: naar buiten en in de bloedhitte sjouwen met zware glasnegatieven en een nog zwaardere camera. Weissenborn had er oog voor, zo blijkt uit dit ernstige jonge bruidspaar, een foto rijk aan fijne details en prachtig van compositie en afdruk. Voor wie nu denkt dat de ondernemende Tilly een uitzondering moet zijn geweest: haar zus Else had een eigen fotoatelier in Den Haag. En in Paramaribo runden de zusters Augusta en Anna Curiel in dezelfde periode de belangrijkste fotostudio van Suriname. Dus.
Yva / Else Ernestine Neuländer-Simon: Reclame-modefoto voor een soepele trui van citroengele ‘Trockenwolle’, ca. 1932
Geen onbekende, deze Joods-Duitse Else Ernestine Neuländer-Simon (1900-1942), een van de eerste professionele reclamefotografen. Als Yva maakte ze tussen de twee wereldoorlogen furore met haar modefoto’s in de stijl van de Nieuwe Fotografie: modern, zakelijk, met ongebruikelijke composities en dynamische dubbeldrukken (fotografische afdrukken waarin twee of meer negatieven zijn afgedrukt als één afbeelding, red.). In 1936 nam ze een jonge assistent in dienst: Helmut Neustädter. Twee jaar later sloot ze gedwongen haar studio, in 1942 werd ze vermoord in het Poolse concentratiekamp Majdanek. Haar eveneens Joodse assistent vluchtte het land uit en werd wereldberoemd als modefotograaf Helmut Newton. Noemde hij ooit haar naam? Niet dat we weten. Yva’s rol werd uitgewist, hoewel iedereen kan zien dat haar frisse, eigenzinnige werk, met vrouwen die als sterke persoonlijkheden de camera in kijken, van invloed is geweest op dat van hem.
Christine Spengler: Vrouwen kopen stof op straat, Iran, 1979
Wat betekent het om vrouw te zijn in het Iran van na de Iraanse Revolutie? Met die vraag in het achterhoofd reisde de Franse Christine Spengler (1945) destijds naar de islamitische republiek, waar vrouwen zich binnen een mum van tijd aan allerlei religieuze regels moesten houden. Spengler kon er niet werken zonder zich te hullen in een chador, het kledingstuk dat het hele lichaam bedekt behalve het gezicht. Alleen zo kon ze dicht bij de vrouwen op straat komen en fotograferen hoe het leven van deze ‘tweederangsburgers’ eruitzag. Op een van haar foto’s kopen vrouwen stof op de markt. Nooit zo over nagedacht: de grote hoeveelheden textiel die erdoorheen moeten zijn gegaan. En het gevolg daarvan: de (veelal mannelijke) verkopers die financieel van de nieuwe maatregelen moeten hebben geprofiteerd. Spengler zag het. Vanonder haar chador legde ze het tafereel vast.
Bertien van Manen: Turkse vrouwen bij naailes, 1979
In het boek A Seventh Man (1975) legden de Engelse schrijver John Berger en de Zwitserse fotograaf Jean Mohr het leven van mannelijke gastarbeiders vast in woord en beeld. Aan het einde van de introductie spreekt Berger de hoop uit dat iemand hetzelfde zal doen voor de vrouwelijke migranten. De Nederlandse Bertien van Manen (1942) antwoordde in 1979 met de baanbrekende en aanstekelijke serie Vrouwen te gast: foto’s van Turkse, Marokkaanse, Spaanse en Tunesische vrouwen die naar Nederland kwamen in het kader van gezinshereniging, of om hier zelf te werken. De serie toont deze vrouwen zoals we ze daarna heel wat jaren niet zouden zien: hoopvol en zelfverzekerd deel uitmakend van de samenleving. De jongere fotograaf Çiğdem Yüksel, van Turkse afkomst en opgegroeid in een tijd dat moslima’s in de Nederlandse fotografie vooral als stereotiepe groep werden getoond en niet als afzonderlijke individuen, vertelt in de tentoonstelling in het Nationaal Archief hoe prettig verrast ze was toen ze de foto’s van Van Manen voor het eerst zag en hoe het werk háár werk weer beïnvloedt.
Abigail Heyman: Abortion, 1972
Tja, déze foto kon echt onmogelijk door een man zijn gemaakt. In 1974, lang voordat fotograaf Nan Goldin haar eigen rauwe leven tot onderwerp van haar werk maakte, bracht de Amerikaanse fotograaf Abigail Heyman (1942-2023) het feministische boek Growing Up Female uit, een uiterst persoonlijk fotodocument dat een weerwoord wilde bieden tegen ‘aannames over het vrouw-zijn’. Een van de heftigste en, in een wereld waarin verworvenheden voor vrouwen worden teruggedraaid alsof het niets is, helaas nog altijd meest provocerende beelden uit dat boek, is de foto die Heyman nam toen zijzelf een abortus onderging. Tussen haar benen door kijken we mee naar het donkere, onheilspellende silhouet van de arts die haar behandelt, steriele instrumenten in zijn rubberhanden. Kwetsbaarder kun je op zo’n moment niet zijn – en toch hield Heyman de controle door haar hoofd een beetje op te heffen (buikspieren!) en er een foto van te maken.
Catherine Leroy: Vluchtende burgers, West-Beiroet, 1982
Nadat ze als oorlogsfotograaf de Vietnamoorlog heeft vastgelegd en zelfs tijdens haar gevangenschap door Noord-Vietnamese militairen tijdens het Tet-offensief in 1968 nog een fotoreportage heeft weten te maken, reist de Franse Catherine Leroy (1944-2006) in 1976 naar Libanon, waar inmiddels een burgeroorlog woedt. Haar foto’s tonen de chaos in Beiroet, militairen in volle actie en de vele ontheemden die tegen de sinistere achtergrond van een kapotgeschoten stad een veilig heenkomen proberen te vinden, met hun huisraad op een handkar laverend door de opgebroken straten. Voor haar verslaggeving tijdens die burgeroorlog krijgt Leroy dat jaar de Robert Capa Gold Medal, een prestigieuze prijs voor buitenlandse reportages die ‘exceptionele moed en daadkracht’ vereisen. Die prijs bestaat dan al ruim twintig jaar. Leroy is de eerste vrouwelijke fotograaf die hem in ontvangst mag nemen. Haar collega Françoise Demulder is dat jaar als eerste vrouw de winnaar van World Press Photo. Ook die prijs bestaat dan al twee decennia.
Het onzichtbare werk van vrouwen zichtbaar maken: dat klinkt makkelijker dan het is. Behalve dat het Nationaal Archief 15 miljoen foto’s telt, is ook de vraag: wáár vind je het? ‘Een van de problemen bij het onderzoek’, schrijft Elwin Hendrikse, collectiespecialist fotografie, ‘is dat er zo veel mogelijke plekken zijn waar het werk kan zitten, dat de kans dat bepaalde series gemist worden zeker aanwezig is.’ Komt bij dat vrouwelijke fotografen dikwijls onder de naam van hun man werkten, of helemaal geen naamsvermelding kregen. Daarom voorzag de Hongaarse fotograaf Ata Kandó de achterzijde van haar foto’s – hoe symbolisch – van een extra stempel: ‘Mention name.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden