De tentoonstelling Mapping Modernity in Design Museum Den Bosch toont 250 historische en actuele landkaarten waaraan je kunt aflezen hoe de makers de wereld zagen, en zien. Dat er ook alternatieven zijn die de vaak dominante blik corrigeren, toont een nieuw boek, Free The Map.
Landkaarten kunnen je in een oogopslag iets duidelijk maken. Neem de digitale wereldkaart met tijdzones die nu wordt tentoongesteld in het Design Museum Den Bosch. ‘Je zou 24 verticale zones verwachten, een voor elk uur van de dag’, zegt Yassine Salihine, de curator van de expositie Mapping Modernity.
Maar het zijn er wel veertig; niet het ritme van dag en nacht, maar de politiek bepaalt waar de grenzen van tijdzones lopen. China bijvoorbeeld overspant vijf tijdzones, en toch is het overal in het land even laat.
Op de tijdzonekaart in Den Bosch zijn daardoor de Chineze landsgrenzen te herkennen. De kaart is gemaakt door de onafhankelijke Amerikaanse cartograaf Branden Rishel, die ermee zichtbaar wil maken hoe tijd wordt gemanipuleerd met een politiek doel. Dat China maar één tijdzone kent, is het gevolg van een keuze die moet uitdragen dat het land een staatkundige eenheid is.
Over de auteur
Jeroen Junte schrijft voor de Volkskrant over grafische vormgeving, productdesign en interieurarchitectuur.
Mapping Modernity telt zo’n 250 historische en actuele kaarten, die helpen om greep te krijgen op de gecompliceerde werkelijkheid. In hun ordening schuilt hun aantrekkingskracht. Landkaarten maken geografische kenmerken en sociale verschillen in een oogopslag begrijpelijk – veelal op een visueel overdonderende manier.
Wat ze gemeen hebben: ze zijn niet neutraal. Salihine: ‘Je moet niet alleen letten op wat je ziet, maar ook op wat je niet ziet, namelijk wie heeft de kaart gemaakt en met welk doel.’
Want kaarten kunnen ook kwaadaardig zijn, zegt hij, terwijl hij stilstaat bij een Amerikaanse schoolkaart uit de 19de eeuw waarop de wereld is ingedeeld in volken met kwalificaties van wild en barbaars tot beschaafd en zelfs verlicht. Dat laatste zijn natuurlijk de Amerikanen en Europeanen. ‘Deze kaart is een instrument om andere volken te onderdrukken.’
De meeste kaarten op Mapping Modernity zijn gebaseerd op de Mercatorkaart uit 1569 van de Vlaamse cartograaf Gerardus Mercator. Deze wereldkaart was niet alleen buitengewoon precies voor zijn tijd maar was ook de eerste ‘platte’ afbeelding van de aarde waarbij de meridianen kloppen: New York en Barcelona liggen bijvoorbeeld ongeveer op dezelfde hoogte. Ook nieuw: het noorden stond aan de bovenkant. Zelfs de wereldkaart van Google Maps is gebaseerd op deze Mercator-projectie.
Toch geeft ook deze kaart al een vertekend beeld, zegt Henk van Houtum. In zijn recente boek Free The Map houdt de hoogleraar politieke geografie aan de Radboud Universiteit Nijmegen de landkaart kritisch tegen het licht. De Mercatorkaart was hoofdzakelijk bedoeld voor navigatie van de zeevloot naar bekende en onbekende – oftewel: nog te veroveren – gebieden.
‘Mede dankzij deze kaart hebben Europese landen grote delen van de wereld kunnen koloniseren. Europa staat, heel illustratief, in het midden, als centrum van de wereld. Deze kaart is een manifestatie van macht.’ Een bijkomende vertekening is dat het noordelijk halfrond te groot staat afgebeeld. Zo heeft Groenland de omvang van Afrika, terwijl het nauwelijks groter is dan Saoedi-Arabië. ‘Deze kaart is nu al eeuwenlang dominant en heeft bijgedragen aan de scheve verhouding tussen het noordelijk en zuidelijk halfrond.’
Een moderne kaart die zowel de designcurator als de hoogleraar een doorn in het oog is, is die van de migratie naar de EU uit 2015, uitgebracht door het Europese bureau voor kust- en grensbewaking Frontex. ‘De migratie is verbeeld met dikke invasiepijlen, die vooral gevaar uitstralen’, verduidelijkt Salihine. ‘De dikte van de pijlen suggereert enorme aantallen mensen tegen wie we ons moeten verdedigen.’
Zelfs de kleurkeuze is vooringenomen, valt Van Houtum bij. ‘Migranten zijn rood, de kleur van gevaar. Europa is babyblauw, de kleur van onschuld.’ De grootste tekortkoming is het ontbreken van het menselijke perspectief. ‘Wie zijn die migranten? Waarom staan drenkelingen niet op de kaart? Of de pijlen voor bommen die Europa de andere kant opstuurt?’
De objectieve kaart bestaat volgens Van Houtum niet. ‘Daarvoor is de werkelijkheid te complex. Dat hoeft ook niet trouwens. Het probleem is alleen dat een kaart vaak wel die pretentie heeft en daardoor voor waar wordt aangenomen. We moeten kaarten zien als een verhaal dat de werkelijkheid vanuit een bepaald standpunt belicht. Daarom hebben we niet die ene ware, maar juist nog veel meer kaarten nodig.’
Mapping Modernity, Designmuseum Den Bosch, Den Bosch, tot 3/3.
In zijn boek Free The Map geeft Henk van Houtum niet alleen talloze voorbeelden van staatkundige kaarten die een vertekend beeld geven, de politiek geograaf presenteert ook drie alternatieven.
Pattern recognition – Reena Saini Kallat (2022)
Een ‘tegen’-kaart ondermijnt de verbeelding van staatkundige dominantie met een alternatieve beeldtaal. Van Houtum: ‘Op landenkaarten zijn alle grenzen hetzelfde, terwijl er grote verschillen zijn in bewegingsvrijheid, afhankelijk van nationaliteit. Japanners kunnen visumvrij naar bijna alle landen reizen, terwijl Afghanen bijna overal een visum voor nodig hebben. Op deze visumkaart zijn landen als een piramide gerangschikt op een wit vlak, met Japan aan de top. Hoe meer paspoortprivileges, hoe groter het land is afgebeeld.’
We are not refugees, we are human – Mustafa Hadj Rasheed, Sarah Bachellerie, Sophie Clair (2017)
Bij de ervaringskaart wordt een abstracte afbeelding – bijvoorbeeld pijlen voor migratie – vervangen door persoonlijke verhalen over hoe de werkelijkheid wordt beleefd. ‘Eeuwenlang vereiste het veel kennis en ook macht om een kaart te maken en te verspreiden. Nu kan iedereen zijn eigen kaart maken en op Instagram zetten. Zo heeft een Syrische migrant een kaart getekend van zijn reis naar de EU. Dat is helemaal geen rechte pijl maar een zigzagroute met tal van obstakels als diefstal en intimidatie, maar ook met hoop en naastenliefde.’
The World of Facebook – Paul Butler (2010)
In plaats van de afbakening van landen of werelddelen kan een kaart juist onderlinge en grensoverschrijdende relaties verduidelijken. Een van de voorbeelden in Van Houtums boek is een kaart van het wereldwijde Facebook-gebruik. ‘Parallel aan statenvorming kwam een krachtige globalisering op, waarbij landsgrenzen vervagen door handel en verdragen, maar ook door nieuwe media als Facebook. Dat maakt ook ongelijkheid zichtbaar, je ziet op deze kaart min of meer dezelfde patronen van oost naar west als bij vliegverkeer en zelfs de 17de-eeuwse zeevaart.’
In zijn boek Free the Map – From Atlas to Hermes: A New Cartography of Borders and Migration (nai/010, 200 pagina’s, € 34,95) geeft Henk van Houtum talloze voorbeelden van de hoe cartografie ons kan misleiden. De hoogleraar politiek geografie wil de landkaart bevrijden van de dominante staatkundige indeling in landsgrenzen en aanvullen met een beeldtaal waarin de mens centraal staat. Het boek wordt op 8 februari gelanceerd in het Nieuwe Instituut in Rotterdam met lezingen door de auteur en de boekontwerpers De Vormforensen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden